नेपाली चेलीको देशप्रेम : इजरायलमा सुत्ने बेला ओच्छ्यानमा बरालिन्छ मन

असार ३०, २०७५

– दीया चापागाईं

कहिले अव्यवस्था, कहिले राजनीतिक उथलपुथल, कहिले द्वन्द्व त सधैको राजनीतिक अकर्मण्यता । देश र जनताका लागि भनिएको राजनीति जिम्मेवार बन्न सकेन । बफादार र दूरदर्शी नेतृत्व हामीले पाएनौं ।

हुनेले भएको गह्रो बाँझै छोडे । कामकाजीले श्रमको मूल्य पाएनन् । बिचौलियाको बदमासीमा जुनसुकै सरकार रमिते बने । इलम, रोजगार र स्वरोजगारका बाटाहरू कहिल्यै चौडा बनेनन् ।

‘सुन्दर सपना र उज्जवल भविष्य भनेकै विदेश हो’ भन्ने मानसिकताले नेपाली युवालाई गाँज्दै लग्यो । अरु नेपालीको मानसिकता र सोंचझैं मलाई पनि दिनरात विदेशको सपना आउन थाल्यो । त्यही विदेश सपनाको मिठो कल्पनामा दिनरात मग्न हुँदै अनगिन्ती सपनाको थ्रुपो लिएर अन्ततः एसियाको एक विकसित र आधुनिक मुलुक इजरायल आइपुगें । 

इजरायल पुगेको पनि १ दशकभन्दा बढी भइसकेछ । यति लामो समयक्रमको इजरायल बसाइँमा मैले स्वदेशमा हुँदा देखेका सपना कति साकार भए ? कति भएनन् ? आत्मसमीक्षाकै विषय होला । तर, यस क्रममा मैले अनुभूत गरेका अनगिन्ती भोगाईं छन् – कति सधैं स्मरण गरिरहुँ जस्ता, कति कहिल्यै नसम्झुँ जस्ता । 

भनिन्छ – मानिसको जन्मदेखि मृत्युसम्मको अवधि नै जीवनको सफलता र असफलताको कहानी हो । दार्शनिकदेखि साहित्यकारले मानव जीवनलाई अनेक ढंगले परिभाषित गरेका छन् । संसारलाई नाट्यशाला भनेका छन् ।

मान्छेलाई रंगमञ्चको पात्र । मान्छे फगत रंगमञ्चको कलाकार मात्रै हो र उसलाई नचाउने निर्देशक अरु नै कोही छ । जसलाई विधाता भन्छौं हामी । हिन्दू दर्शनले भन्छ – तिम्रो सबै कर्म र फलको पहिल्य नै तय छ, बस् तिमी कर्म गरिराख । 

घरपरिवार, आफन्त, नातागोता, इष्टमित्र, बन्धुबान्धवबाट निकै टाढा छु । गाउँघरको भाषामा ‘सात समुद्रपारी’ । पराइँ मुलुकमा एक्लोपनले कहिलेकाँही चिमोट्छ । उराठ लाग्छ । तैपनि आफ्नो दायित्वबोध हुन्छ, अनि कर्ममा तल्लीन हुन्छु । संघर्षमय जीवनको यात्रामा असफलताबाट निराश र सफलतामा हौसिने काम भने मबाट कहिल्यै भएन । हुने पनि छैन । 

इजरायलको बसाइँले हामी सबै नेपालीबीच सबैखाले भेदभाव बिर्साएको छ । वैमनस्यता मेटाएको छ । यहाँ को पहाडी ? को मधेसी ? को बाहुन ? को दलित ? कुनै भेदभाव हुँदैन । यहाँ सबै नेपाली मात्रै छौं । इजरायल बसाइँले मलाई दिएको सबैभन्दा ठूलो उपहार यही हो ।

कहिलेकाँही लाग्छ – सिंगो जीवन ‘पाहुना वा यात्रा’ त हो । त्यो यात्राभित्र पनि पत्र–पत्र परेका धेरै यात्रा हुँदा रहेछन् । पत्र–पत्र परेको यात्रामा पनि खण्ड–खण्डमा चुनौतीको चाङ । जीवन मैले सोचेजस्तै हो कि ? भावीले लेखेको पूरा गर्ने कालखण्ड मात्रै ? जति सोच्यो, उत्ति गाह्रो । बुझ्यो, झन् गाह्रो । स्वदेशबाट पराइँ मुलुकमा एकोहोरो काममा व्यस्त रहँदा, फुर्सदका क्षणमा वा राति एक्लै ओच्छ्यानमा सुत्ने उपक्रम गरिरहँदा यस्तै–यस्तै अनगिन्ती लहडले मन बरालिन थाल्छ ।

जीवन आफ्नै हो । तर, के सबैलाई सोचेको वा चाहेको पूरा हुन्छ ? हामी बबुराहरू, ठूला कल्पना गर्छौ, धेरै चाहना राख्छौं । फर्केर हेर्दा पाउँछौं – सोचेकोभन्दा नसोचेको पो बढी भोगिएछ । कहिलेकाँही म सोच्छु – जे राम्रो सोचेकी थिए, भएन । नसोचेको भोगे, भोगिरहेकी छु । सायद जीवनको एउटा पाटो यही हो ? सोचेजस्तो र चाहेजस्तो नहुने भनेकै जीवनको परिभाषा हो कि ? आफैले आफूलाई सम्झाउँछु ।

मेरो प्रिय माटो र जन्मभूमिको सम्झना चुम्बकीय बनिदिन्छ । त्यही शक्तिले मेरो मनलाई लगातार आफूतिर तानिरहेको हुन्छ । कर्मथलोमा बसालेको रहनसहनको पनि माया लाग्छ, लाग्नु पनि स्वभाविक हो । कर्मथलोमा मैले बिताएका सुखद–दुःखद हरेक पल मेरा अविराम र अमिट छाप हुन् । हरेक पाइलासँगै जीवनको अन्तिम घडीसम्म यी यसरी नै मसँग आइरहने छन् । टाँसिइरहने छन्, मुटुको अन्तस्करणमा । म यही चाहन्छु पनि र भगवानसँग प्रार्थना गर्छु ।

जीवन आरोह अवरोह न हो । यो बाँच्ने क्रममा यात्राहरूको लामो श्रृंखला बन्छ । अनन्तः भोगाइँको थुप्रो लागिदिन्छ । मेरो पनि छ । विदेशमा मैले इजरायल रोजे । यहाँ मेरो जीवनको उर्जावान उमेरका १ दशक बिताएँ । 

इजरायल । मध्यपूर्वमा अवस्थित सुन्दर पर्यटकीय देश । विदेशी कामदारका लागि सुरक्षित र कामको उचित सम्मान हुने मुलुक । सुनेजस्तै भोगाइँमा पनि ठ्याक्कै त्यस्तै । त्यसैले विश्वभरका नागरिकको एक प्रमुख गन्तव्यस्थल बनेको छ यो । पछिल्ला वर्षमा नेपालीको पनि उपस्थिति बाक्लिँदो छ । अहिले इजरायलमा ५–६ हजारको हाराहारीमा नेपाली कार्यरत छन् । तथ्यांकले यही देखाउँछ । इजरायल आउनेहरू विशेषगरी केयरगिभर (सुसारे) र कृषि पेशामा आवद्ध छन् । उल्लेख्य के छ भने – इजरायलमा नेपाली महिला कामदारको संख्या पुरुषको तुलनामा झण्डै दोब्बर छ । 

इजरायल सानो क्षेत्रफलको मुलुक हो । अर्थात्, नेपालभन्दा झण्डै ७ गुणा सानो छ यो देश । नेपालको क्षेत्रफल १ लाख ४७ हजार १ सय ८१ वर्ग किलोमिटर छ भने इजरायलको २२ हजार ७२ वर्ग किलोमिटर मात्रै । 
तर, विकास, सभ्यता र समृद्धिका दृष्टिले इजरायल विश्वकै अग्रणी मुलुकमा दर्ज भएको छ । राष्ट्रियता र पहिचानका लागि निकै संवेदनशील र सजग हुन्छन् इजरायलीहरू । इजरायल आधुनिक सूचना प्रणालीसँग अभ्यस्त छ ।

इजरायल पुगेका हामी नेपाली एउटै घरपरिवारका झैं लाग्छौं । आफ्नो देश, गाउँघर छोडेर विदेशिएकाहरू एकले अर्कोलाई भेट्दा अपार खुशी लाग्छ, आफ्नोपन अनुभूत हुन्छ । आत्मीयता जाग्छ । हामी इजरायलमा रहेका प्रत्येक नेपालीलाई नेपाली हुनुको गौरव हुन्छ । आफ्नो भाषा, कला, संस्कृति र साहित्यप्रति गर्व गर्छौं । र, हामी इजरायलमा रहेका नेपाली हाम्रो मौलिक कलासंस्कृति, भाषा, साहित्यको सम्वद्र्धनका लागि आफ्नो तर्फबाट हरसम्भव प्रयास गरिरहेका छौं ।

इजरायलमा नेपाली कामदारको ठूलो माग छ । तर, पछिल्ला दिनमा इजरायल सरकारले नेपाली कामदारका लागि बाटो बन्द गरेको छ । केही वर्ष पहिले ‘जी टु जी’ अर्थात् सरकारदेखि सरकारबाट नेपाली कामदार ल्याउने इजरायल र नेपालबीच सहमति भएको थियो । तर, त्यो पूर्णरुपमा कार्यान्वयन हुन सकेन । 

इजरायलमा मुस्किलले १० प्रतिशत जनता मात्रै कृषि पेशामा संलग्न छन् । तर, इजरायल कृषि उपजमा आत्मनिर्भर छ । १० प्रतिशत मात्रै रहेका इजरायली किसानले आफ्नो मुलुकलाई कृषि उपजको निर्यातकर्ता समेत बनाएर विश्वलाई उदाहरण देखाएका छन् ।

इजरायलको बसाइँले हामी सबै नेपालीबीच सबैखाले भेदभाव बिर्साएको छ । वैमनस्यता मेटाएको छ । यहाँ को पहाडी ? को मधेसी ? को बाहुन ? को दलित ? कुनै भेदभाव हुँदैन । यहाँ सबै नेपाली मात्रै छौं । इजरायल बसाइँले मलाई दिएको सबैभन्दा ठूलो उपहार यही हो ।

इजरायल आउनुअघि यो मुलुकबारे धेरै जानकारी थिएन । यहाँ आइपुगेपछि थाहा भयो – इजरायलसँग युद्धको घाउ र दुःखको लामो श्रृंखला भोगेको इतिहास रहेछ । छिमेकी मुलुक प्यालेस्टाइनसँगको दशकौंको युद्ध अझैं जारी छ ।

युद्ध र युद्धको रापतापबाट आफ्नो अस्तित्व जोगाउँदै आर्थिक समृद्धिको निरन्तर यात्रालाई अविराम अघि बढिरहेको मुलुक रहेछ इजरायल । विश्वभरि इजरायल र इजरायलीको विशेष स्थान छ । महत्व छ । इजरायलमा रहेका पर्यटकीय स्थलको संरक्षण इजरायली सरकारको सधैं प्राथमिकताको विषय बन्छ । संसारकै सबैभन्दा होचो मृतसागर (डेड सी) को सौन्दर्यले इजरायलले वर्षौ–वर्षदेखि भोगेको युद्धको कठोर घाउमा मल्हम लगाएको छ ।

दशकौंदेखि युद्धको चपेटामा परेको भएर होला इजरायल सरकारले १८ वर्ष पुगेका हरेक इजरायली नागरिकलाई अनिवार्य सैन्य तालिम लिनुपर्ने प्रावधान बनाएको छ । सोही अनुसार आफ्ना नागरिकलाई सैन्य तालिम दिँदै आएको छ । यसले आम इजरायलीलाई युद्धका बेला कसरी आफू र अरुलाई सुरक्षित हुने भन्नेबारे राम्रै ज्ञान दिएको छ । ७४ दशमलव ८० प्रतिशत यहुदी, २० दशमलव ७५ प्रतिशत अरबी र ४ दशमलव ४५ प्रतिशत अन्य धर्मावलम्बी रहेको यो मुलुकको सरकारी भाषा हिब्रु हो । छिटपुटले अरबी प्रयोग गर्छन् ।

अचम्मको कुरा यहाँका नागरिक (विशेषगरी यहुदीहरू) ले हरेक मध्यदिन शुक्रबारदेखि शनिबार साँझसम्म केही काम गर्दैनन् । यतिसम्म कि सवारीसाधन नचलाएर घरमै बस्ने तथा घरमा पनि टेलिभिजन, कम्प्यूटर, मोवाइल, ग्याँसचुलो नचलाई साँझबिहान ‘बेतकेनेसेत’ गएर पूजा गर्छन् । शनिबार साँझ ६ बजेपछि भने पुनः निरन्तर काममा व्यस्त हुन्छन् ।

युद्धको अथाह पीडा भोगेर, झेलेर इजरायलले कसरी आर्थिक विकासको मूलमार्ग संरक्षित गरेको रहेछ ? प्रत्यक्ष अनुभव गर्दा आफ्नै मुलुकको १२ वर्ष सशस्त्र माओवादी युद्ध र त्यसले सिर्जना गरेको विध्वंशको स्मरण हुन्छ । दशकौंसम्म युद्धमा होमिनुपरेको इजरायलले कसरी आर्थिक समृद्धिलाई निरन्तरता दिन सक्यो ? नेपालले इजरायलबाट पाठ सिक्नुपर्छ । 

मेरो मनमा हरेक दिन अनेक कुराले जन्म लिन्छन्, तर्क खेल्छन् । कतिपय विचारले आफैंलाई मख्ख पार्छ, कतिपय एकैछिनमा बिर्सुझैं लाग्छ । इजरायललाई युद्धको इतिहासले आर्थिक समृद्धिलाई सघायोभन्दा धेरैलाई अनौठौ लाग्छ होला । तर, ‘वार टुरिज्म’का माध्यमबाट रातारात चम्किएको इजरायलबाट नेपालीले पनि केही सिक्ने कि ? नेपालमा पनि हजारौं सुन्दर र मनमोहक प्राकृतिक सम्पदा छन् । धार्मिक अनुष्ठान छन् । १२ वर्षसम्म झेलेको द्वन्द्वलाई पनि आर्थिक समृद्धिका लागि उपयोग गर्ने अवसर छ ।

इजरायलले आफ्नो देशको विकास अनुकरणीय रुपमा गरेको छ । संस्कृतिको जगेर्ना उस्तै छ । तेलअविभ, हाइफा, जेरुसेलम, तिबेरिया, गोलानहाइट लगायत ठाउँ बाह्रै महिना आन्तरिक र बाह्य पर्यटकले भरिभराउँ हुन्छन् । 

नेपालमा रहेका यस्ता अनगिन्ती पर्यटकीय स्थल तथा गन्तव्य सम्झेर मेरो मन बारम्बार चस्किने गर्छ । स्वर्गको टुक्राजस्तो हाम्रो देश नेपालमा पनि इजरायलीले जस्तै बाह्य तथा आन्तरिक पर्यटक तान्न सके पर्यटनका माध्यमबाट चाँडै विकासको मूल फुटाउन सकिन्थ्यो । राज्य र हरेक नेपालीको दृढ इच्छाशक्ती र लगनशिलता मात्रै त आवश्यक छ । 

हामीसँग प्रशस्त पर्यटकीय स्थलहरू हुँदा पनि पर्यटक तान्न सकिरहेका छैनौं । नेपाल घुम्न चाहन्छु भन्ने पर्यटकलाई समेत हामीले नेपाल ल्याउन सकेका छैनौं ।

इजरायलले अहिले पनि ‘वार टुरिज्म’बाट मनग्य आम्दानी गरिरहेको छ । हामीले युद्धलाई गुमाएको दुःखको इतिहासका रुपमा मात्र लियौं । तर, दुःखद इतिहासलाई आम्दानीका रुपमा परिमार्जन गर्न सकिने कुरा इजरायलमा देखेँ, सिकेँ र बुझेँ । 

इजरायलका थुप्रै रोचक पक्ष छन् । इजरायलमा मुस्किलले १० प्रतिशत जनता मात्रै कृषि पेशामा संलग्न छन् । तर, इजरायल कृषि उपजमा आत्मनिर्भर छ । १० प्रतिशत मात्रै रहेका इजरायली किसानले आफ्नो मुलुकलाई कृषि उपजको निर्यातकर्ता समेत बनाएर विश्वलाई उदाहरण देखाएका छन् ।

हामीसँग बिडम्बना मात्रै छ । अहिले पनि ७५ प्रतिशत नेपाली जनता कृषिमा निर्भर छन् । तर, उत्पादनमा आधुनिकता छैन । बजार छैन । श्रमको सम्मान छैन । सकल राष्ट्रिय ग्रार्हस्थ उत्पादनको जम्मा ३० प्रतिशत हिस्सा मात्रै कृषि क्षेत्रले योगदान दिइरहेको बिडम्बनापूर्ण अवस्था छ । हरियो धनियादेखि बर्सेनि अर्बौ रुपैयाँको फलफूल, तरकारी आयात गर्ने मुलुकका रूपमा कृषिप्रधान देश नेपाल चिनिन्छ । जनशक्ति निर्यात गर्ने देशका रुपमा नेपाल स्थापित भएको छ । 

विश्वकै अग्लो चुचुरो सगरमाथा हाम्रै देशमा छ । शान्तिका अग्रदूत गौतमबुद्ध जन्मेको देश नेपालै हो । विश्वकै दुर्लभ एकसिंगे गैंडाको एक मात्र बासस्थान हो नेपाल । सयौं प्राकृतिक गुफा, झरना, हिमाल, तालतलैया तथा कला र संस्कृतिले धनी भएर पनि हाम्रो पर्यटन क्षेत्र रुखो छ । जीर्ण छ । मौलाउन सकेको छैन । किन ? 

किन मेरो मुलुक सधैं रेमिट्यान्सका भर परेको छ ? मलाई यसले सधैं रिंगाइ रहन्छ । र, यसलाई अब खरोरुपले बहसमा ल्याउनुपर्छ भन्ने लाग्छ । अरु देशका सरकारले मरुभूमिलाई सुन्दर बगैंचा बनाएर पर्यटक तानिरहेका छन् । हामीसँग प्रशस्त पर्यटकीय स्थलहरू हुँदा पनि पर्यटक तान्न सकिरहेका छैनौं । नेपाल घुम्न चाहन्छु भन्ने पर्यटकलाई समेत हामीले नेपाल ल्याउन सकेका छैनौं ।

एकात्मक संसदीय गणतन्त्र व्यवस्था रहेको इजरायल मानव विकास सूचकांकमा विश्वभर १९ औं स्थानमा छ । यहाँको प्रतिव्यक्ति आय वार्षिक सरदर ३७ हजार ३३० युएस डलर (स्रोत विश्व बैंकको प्रतिवेदन २०१६) रहेको छ । आयका हिसावले इजरायल विश्वभर २५ औं स्थानमा पर्छ ।

इजरायली प्रायः घुमघाम गर्न रुचाउँछन् । नेपाल इजरायलीका लागि प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्ने प्रवल सम्भावना छ । यसका लागि तत्काल नेपाल र इजरायलबीच सीधा हवाई सम्पर्क बढाउन सके पर्यटनका लागि नेपाल राम्रो गन्तव्य मुलुक हुने विश्वास गर्न सकिन्छ । 

अन्तमा, 

यात्रा जीवन हो, जीवन भनेकै यात्रा । जुन दिन यात्रा टुंगिन्छ, त्यो दिन नै जीवनको अन्तिम दिन हो । जीवनमा जति यात्रा गरिदोरहेछ, त्यति नै नयाँ अनुभव बटुल्ने मौका पनि पाइदोरहेछ ।

तसर्थ, सबैमा सोचको विकास होस्, योजनाको विस्तार होस्, अनुकरणीय कुरा अनुसारको संस्कार मिलोस् ।

(पर्वत घर भएकी चापागाईं अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज इजरायल च्याप्टरकी सचिव हुन् ।)

असार ३०, २०७५ मा प्रकाशित

प्रतिक्रिया दिनुहोस