दशैँ लागेसँगै लेकबाट झारेका च्याङ्ग्राको पोखराको याम्दीमा मोलमोलाइ भइरहेको छ । कोही च्याङ्ग्रा छानिरहेका छन् । कोही त्यही हुलका बीच सडक छेउमा गाडी रोकेर उभिएका थिए । ती सामुदायिक वन समितिका मानिस हुन् । उनीहरू च्याङ्ग्रा चरनको पैसा उठाउन आएका थिए । उनीहरूको एउटै ध्याउन्न थियो, ‘च्याङ्ग्रा किन्ने मानिस आए फाइदा हामीलाई पनि हुने थियो ।’ त्यही माहोलमा अर्कातिर च्याङ्ग्रा धनीको एक टोली अरुसँग खासखुस गरिरहेका थिए । उनीहरूको हाउभाउबाट थाहा हुन्थ्यो– वन समितिबाट आएका मानिससँग उनीहरू खुसी छैनन् । अघिल्लो वर्षको तुलनामा यसवर्ष चरनको मूल्य बढी पर्न गएछ । त्यसैमा च्याङ्ग्रा धनी समितिका प्रतिनिधिसँग बेखुसी भएका हुन् ।  

दशैँको छेकोमा याम्दीमा यस्तो दृश्य हरेक वर्षको देखिन्छ । यहीबीच असोज २० गते पनि एउटा फरक दृश्य देखियो । च्याङ्ग्राधनी र खरिदकर्ताबीच मोलमोलाइ हुँदा एक हुल बालबालिका त्यही ठाउँमा झुम्मिएका थिए । छानिरहेका मान्छेले च्याङ्ग्रा किन्दा उनीहरू खुशी हुने गरेको पाइयो । करिब ६ देखि १२ वर्षसम्मको उमेर समूहका ती बालबालिकाको च्याङ्ग्रा व्यापारीसँग कुनै साइनो थिएन । तरपनि उनीहरू कसैले च्याङ्ग्रा किनिदिउन् भनेर झुम्मिएर बस्ने गर्छन् । किनकि उनीहरूलाई पनि च्याङ्गा डोहोर्याउने डोरी बेच्नु छ ।

ग्राहकले च्याङ्ग्रा किनेपछि झुम्मिएर बसेका बालबालिकामध्ये एकजना भन्छन्– अंकल १०० मा डोरी लानु न हो । अर्का थप्छन्– डोरी लैजानु न मात्र ५० हो । त्यसैबीचबाट अर्की सानी नानी कराउँछिन्– अकंल ३० मात्र हो लैजानु न ! च्याङ्ग्रा किनेपछि एक व्यक्ति बालबालिकालाई बेवास्ता गर्दै गाडी भएको ठाउँमा पुग्छन् । अर्काले डोरी लिएर आउँछन् । र डोरीले बाँधेर च्याङ्ग्रा गाडीमा चढाउँछन् । वरिपरिका केटाकेटी खिस्स पर्दै यताउती नजर घुमाउँछन् । फेरि जहाँ मोलमोलाइ भएको छ, उहीँ दौडिएर पुगिहाल्छन् । डोरी बेन्चे कोसिस गर्छन् । कति सफल हुन्छन् त कति असफल । यिनीहरू याम्दीनजिकै रहेको शान्ति टोलका बालबालिका हुन् । जसको परिवारको आयश्रोत दैनिक ज्यालादारी हो । त्यसैले यी बालबालिका परिवारलाई आर्थिक रुपमा सघाउन भनेर डोरी बेच्न आइपुगेका हुन् । 

चार कक्षामा पढ्ने पिया परियारका बुवा ज्यामी काम गर्ने सिलसिलामा घरबाट टाढा छन् । आमा भने घरमै छिन् । उनले आमालाई आर्थिक रुपमा सघाउन डोरी बेच्ने  काम गर्छिन् । उनले अघिल्लो दिन अर्थात् असोज १९ गते भने ३५० रुपैयाँको डोरी बेचेकी रहिछिन् । यसबाट उनी खुसी थिइन् । ‘हिजोको पैसा चामल र तरकारी किन्न मम्मीलाई दिएँ,’ उनले भनिन् । असोज २० गते बिहानदेखि काममा गएकी उनको एउटा डोरी पनि बिकेको थिएन । त्यसैले उनी सुनाउँदै थिइन्, ‘आज त एउटै पनि किनेका छैनन् । 

पियाकै छेउछेउमा थिए– एकैटोलका साथीभाइ । अरुले ५० र १०० भन्दै डोरीको मूल्य बताइरहँदा बीचबाट ‘मात्र ३० को हो लैजानू’ भनिरहेकी थिइन् दीपिया पुन । कक्षा–२ मा पढिरहेकी उनकी आमा वैदेशिक रोजगारीमा छिन् । बुवा ज्यामी काम गर्छन् । दीपियाको धेय पनि पियाको जस्तै हो । उनीहरूलाई थोरै पैसा कमाएर घरमा भान्साको सामान जुटाउनु छ । उनीहरूको छेउमा कक्षा ५ मा पढ्ने अर्का बालक उभिएका थिए । उनी आफ्नो सफलता सुनाउन आतुर थिए । भन्दै थिए– हिजो १५ वटा डोरी बेचेँ । आज पनि बेच्दैछु ।’

उनीहरू सबैजना डोरी बेच्नैका लागि याम्दी आएका थिए । ती बालबालिकामध्ये सबैका समस्या फरक–फरक भएपनि उद्देश्य एकै थियो । जसले पसलबाट २०० रुपैयाँमा डोरी किन्छन् । त्यसलाई १५ वटाभन्दा बढी बनाउँछन् । अनि १०० वा ५० रुपैयाँमा बेच्छन् । त्यसरी कमाएको पैसा उनीहरूको आफ्नै भने हुँदैन । हातमा परेको पैसाले उनीहरूलाई चक्लेट खाउँ पनि लाग्दैन । कमाएको सबै पैसा साँझमा आमा–बुवा वा परिवारका सदस्यलाई दिन्छन् । यी सबैलाई थाहा छ– त्यो पैसाले एकदिनका लागि भए पनि गुजारा गर्ने सामान मिल्छ । दशैँ नजिकिएसँगै पोखराका मुख्य बजारमा भीड छ । बजारमा मान्छेको चहलपहल देखिइरहेको छ । व्यापारीलाई भ्याइनभ्याइ छ । नयाँ लत्ताकपडाको रहर गर्दै पिया र दीपियासँगै उनीहरूका साथी पनि बजार डुलिरहेका छन् । दशैँका लागि परिवारसँग च्याङ्ग्रा किन्न आएका एक बालक त्यही माहोलमा रमाइरहेका छन् । सोही दृश्यमा अर्का एक पनि देखिन्छन् । थोरै पैसा कमाए घरमा सहयोग हुन्छ भन्ने सोच्दै उनी डोरी लिएर अभिइरहेका छन् । 

घट्यो च्याङ्ग्राको भाउ

दशैँको छेकोमा हरेक वर्ष लेकबाट च्याङ्ग्रा झार्ने गरिछ । बझाङ, हुम्ला, मनाङ र मुस्ताङबाट च्याङ्ग्राको बथान याम्दी आइपुग्छ । राजमार्ग छेउमा रहेको सामुदायिक वन छेउ हुलका हुल च्याङ्ग्रा देखिन थालेपछि पोखराले दशैँ मनाउने तयारी गर्छ । यसपटक अघिल्लो वर्षको तुलनामा च्याङ्ग्राको मूल्य सस्तिएर आएको छ । अघिल्ला वर्षको तुलनामा च्याङ्ग्राको संख्या बढी भएसँगै मूल्य घटेको बताइएको छ । अघिल्लो वर्ष प्रतिगोटा ५०–५५ हजारमा पाइने च्याङ्ग्रा यो वर्ष ४०–४५ हजारमा मिलिरहेका छन् । त्यसैले पनि याम्दी पुग्ने खरिदकर्ता धेरैबेर मोलमोलाइ गर्दैनन् । यद्यपि उनीहरू बथानबाट च्याङ्ग्रा छान्न भने समय लगाउँछन् । 

याम्दी नजिकैको सिम्पानीबाट हरि सुवेदी च्याङ्ग्राको मूल्य बुझ्न आइपुगेका थिए । मंहगो पर्ने डरले उनी यस वर्षको दशैँका लागि च्याङ्ग्रा किन्ने–नकिन्ने अन्योलमा थिए । याम्दी पुगेपछि उनी च्याङ्ग्राको मूल्य कम सुनेर दंग परे । ‘च्याङ्ग्रा पहिलेभन्दा यो वर्ष बढी ल्याइएछ । यसले गर्दा मूल्य घटेको पाइयो । किन्न सकिने अवस्था रहेछ,’ उनले भने ।

याम्दी पुगेपछि च्याङ्ग्राको मूल्य सुनेर दंग पर्ने खाली सुवेदी मात्र थिएनन्, अरु पनि थिए । उनीहरू धेरै मोलमोलाइ नगरी च्याङ्ग्रा खरिद गरेर गइरहेका थिए । त्यसमा छिनेडाँडाका खिलानिधि पाण्डे पनि थिए । यसपटक च्याङ्ग्रा सस्तोमा मिलेको उनले पनि बताए । 

‘यो वर्ष पहिलाकोभन्दा सस्तोमा पाइयो । मैले किनेको च्याङ्ग्रामा २५ किलोग्रामभन्दा बढी मासु बस्ने आशा छ । यो सधैँ खाइरहन पाउने चीज पनि होइन । यसैले छिमेकी सबै मिलेर बाँडेर खाने हो,’ उनले भने । 

जसवीर बोहराले बझाङको साइपाल गाउँपालिकाबाट यसपटक पनि च्याङ्ग्रा बेच्न पोखरा झारे । पाँच दिन भयो उनी करिब १२० वटा च्याङ्ग्रा लिएर पोखरा झरेको । पहिलाको तुलनामा राम्रो व्यापार भइरहेको उनले बताए । ‘जडिबुटी खाएका च्याङ्ग्राको मासु स्वास्थ्यका लागि राम्रो हुन्छ भनेर उपभोक्ताले यसको मासु मन पराउँछन्,’ उनले आफ्ना च्याङ्ग्राको मार्केटिङ गर्दै भने । च्याङ्ग्रा बेचिसकेर दशैँ मनाउन घरमै पुग्ने योजना रहेको पनि उनले सुनाए ।