३० जेठ २०८३, शनिबार
नेपालमा मात्र होइन, विश्वभर आममानिसको दैनिकी बनिरहेको क्यूआर कोड (क्विक रेस्पोन्स कोड) आजको युगमा सबैभन्दा परिवर्तनकारी आविष्कारमध्ये एक हो ।
सन् १९९० को दशकमा जापानमा अटोमोबाइल पार्ट्सको ट्र्याकिङका लागि विकास गरिएको यो कोड अहिले विश्वव्यापीरूपमा मार्केटिङ, भुक्तानी, शिक्षाजस्ता धेरै क्षेत्रमा प्रयोग हुँदै आएको छ ।
राष्ट्र बैंकका अनुसार नेपालको फाइनान्सियल सेक्टरमा आइएमई पेले सन् २०१७ बाट र फोन पेले सन् २०१८ बाट यसको प्रयोग गर्न थालेका थिए ।
त्यस्तै, नेपालमा हिमालयन बैंकले सन् २०१७ मा युनियन पे इन्टरनेसनलसँगको सहकार्यमा पहिलोपटक क्यूआर कोडमा आधारित भुक्तानी सेवा ल्याएको थियो ।
यही समयदेखि नेपालमा क्यूआर कोड प्रविधि लोकप्रिय हुँदै गयो र अन्य बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले पनि यो प्रणाली अपनाउन थाले । अहिले यो मानव जीवनको एउटा अभिन्न अंग बनेको छ ।
नेपालमा दशैंमा दक्षिणा पनि क्यूआर कोडबाटै दिने प्रचलनसमेत शुरू भएको छ ।
कसरी भयो यसको उत्पत्ति ?
क्यूआर कोडलाई सन् १९९४ मा जापानको टोयोटाको सहायक कम्पनी डेन्सो वेभले अटोमोबाइल पार्ट्स ट्र्याक गर्न प्रयोग गरेको थियो ।
त्यसअघि विश्वव्यापी रूपमा बारकोडको प्रयोग हुन्थ्यो ।
सीमित जानकारी मात्र स्टोर गर्न सकिने परम्परागत बारकोडको क्यूआर कोडलाई दुई-आयामिक संरचनामा धेरै जानकारी भण्डारण गर्न सकिने गरी डिजाइन गरिएको थियो ।
यो संरचनाले धेरै डाटा भण्डारण गर्न र विभिन्न कोणबाट छिटो स्क्यान गर्न सक्ने क्षमता दिएको थियो, जसका कारण अहिले औद्योगिक लगायत विभिन्न क्षेत्र थप प्रभावकारी बनेका छन् ।
क्यूआर कोडको मुख्य विशेषता भनेको यसको म्याट्रिक्स डिजाइन हो, जसमा कालो रंगका वर्गहरू सेतो ग्रिडमा व्यवस्थित गरेर राखिएका हुन्छन् ।
क्यूआर आंशिक रूपमा बिग्रिएको भए पनि छिटो र सही स्क्यान गर्न सजिलो बनाउँछ ।
यसले वेबसाइटको लिंक, सम्पर्क जानकारीजस्ता विभिन्न प्रकारका डाटा भण्डारण गरेको हुन्छ, जसका कारण यो विश्वव्यापी प्रचलनमा आएको छ ।
क्यूआर कोडको आगमनभन्दा पहिला अमेरिका र युरोपलगायतका देशमा विभिन्न प्रकारका बारकोड प्रणालीहरू प्रचलनमा थिए ।
यीमध्ये सबैभन्दा प्रसिद्ध यूपीसी(युनिभर्सल प्रोडक्ट कोड) थियो, जुन मुख्यरूपमा उत्पादित सामग्रीहरूको ट्रयाकिङ र स्क्यानिङका लागि सुपर मार्केटमा प्रयोग हुन्थ्यो ।
यूपीसी बारकोड प्रणाली सीमित जानकारी मात्र स्टोर गर्न सक्ने एक-आयामिक प्रणाली थियो ।
तर, क्यूआर कोड भने दुई-आयामिक प्रणाली बनेर आयो । यसको प्रयोगले वेबसाइट, सामाजिक सञ्जाल, मिडिया प्रोफाइल, प्रमोसनल अफर र अनलाइन सामग्रीमा सजिलै पहुँच पाउन सक्ने अवस्था आएको छ ।
लोकप्रियता बिस्तारै बढेपछि क्यूआर कोड रेस्टुरेन्टको मेन्यु, टिकटिङ सिस्टम, इनभोइस र अन्य पेमेन्ट प्रणालीहरूमा व्यापकरूपमा प्रयोग हुन थाल्यो ।
कोभिड- १९ को महामारीको समयमा यसको प्रयोग झनै बढ्यो । एक अर्कासँग नछोई काम गर्नुपर्ने भएकाले यसको प्रयोग अत्यधिक प्रभावकारी सावित भयो ।
क्यूआर कोडले कसरी काम गर्छ?
क्यूआर कोडले कुनै पनि जानकारीलाई मेसिनले पढ्न सक्ने ढाँचामा रूपान्तरण गर्छ ।
यसलाई स्मार्टफोन वा ट्याब्लेटबाट सजिलै स्क्यान गर्न सकिन्छ । स्क्यान गर्ने प्रक्रियामा क्यूआर कोडको तस्वीर लिएर त्यसमा भएको डाटा डिकोड गरिन्छ ।
आधुनिक स्मार्टफोनमा क्यूआर कोड स्क्यान गर्न इनबिल्ट उपकरण राखिएको हुन्छ वा विशेष एपहरू प्रयोग गरिन्छ । प्रयोगकर्ताले क्यूआर कोड स्क्यान गरेपछि सो कोडमा समावेश जानकारीतर्फ तुरुन्तै पठाउने पठाइन्छ ।
यसको सरलता र प्रभावकारिताले क्यूआर कोडलाई विभिन्न क्षेत्रमा फैलिन दिएको छ, जसले गर्दा व्यवसाय र व्यक्तिहरूले यसलाई जानकारी आदानप्रदान गर्ने सजिलो साधनका रूपमा लिएका छन् ।
क्यूआर कोडको व्यापक प्रयोग
ग्राहकहरूले क्यूआर कोड स्क्यान गरेर तुरुन्तै उत्पादनहरूको बारेमा जानकारी लिन वा कम्पनीको वेबसाइट वा सामाजिक सञ्जालमा जान सक्छन् । यसको प्रयोगले अनुसन्धानका लागि महत्त्वपूर्ण तथ्यांक प्रदान गर्दछ ।
क्यूआर कोडले वित्तीय कारोबारमा ठूलो प्रभाव पारेको छ ।
विश्वभरका मोबाइल भुक्तानी प्रणालीहरूले क्यूआर कोडलाई पैसा स्थानान्तरण गर्न वा केही सामान खरिद गर्न सुरक्षित विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन् ।
शिक्षा क्षेत्रमा पनि क्यूआर कोडले क्रान्ति नै ल्याएको छ । शिक्षकले विद्यार्थीलाई कुनै जानकारी दिन, असाइनमेन्ट वा थप शैक्षिक सामग्रीहरू प्रदान गर्न यसको प्रयोग गर्ने गरेका छन् ।
संग्रहालयहरू वा ऐतिहासिक स्थलहरूमा यसले आगन्तुकलाई त्यहाँको बारेमा विस्तृत जानकारी दिन डिजिटल गाइडको रूपमा काम गर्छ ।
चिकित्सा क्षेत्रमा क्यूआर कोडले बिरामी र औषधिको जानकारी लिन, प्रशासनिक प्रक्रियालाई सरल बनाउन मद्दत गरिरहेको छ । कोभिड १९ महामारीको समयमा क्यूआर कोडले खोपको रेकर्ड व्यवस्थापन गर्न र कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ्मा सहयोग पुर्याएको थियो ।
अहिले कुनै महत्त्वपूर्ण इभेन्टको टिकट र जहाजको बोर्डिङ पासमा पनि क्यूआर कोडको व्यापक प्रयोग भइरहेको छ । कारोबारलाई पेपररहित बनाउन यसको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ ।
यसको भविष्य
यो आममानिसको दैनिकीको एउटा अभिन्न अंग बनिसकेको छ । यसको क्षमता बढाउन यसलाई गतिशील प्रकारको बनाउने प्रयास भइरहेको छ ।
क्यूआर कोडको प्रयोगलाई विस्तारित वास्तविकता (Augmented Reality) ब्लकचेनजस्ता नयाँ प्रविधिहरूसँग एकीकृत गरेर यसको कार्यक्षमतालाई बढाउने प्रयास पनि भइरहेका छन् ।
यद्यपि यसमा बढिरहेको निर्भरतासँगै गोपनीयता र सुरक्षासम्बन्धी विषयहरू पनि यदाकदा उठ्ने गरेका छन् । यसको प्रयोग साइबर अपराधमा हुने गरेको छ ।
क्यूआर कोडमा गलत मनासय राखिएका वेबसाइटका लिङ्क इम्बेड गर्ने र फिसिङ् वा मालवेयर डाउनलोड गराएर बैंक एकाउन्ट खाली गरिदिनेजस्ता काम हुने गरेका छन् ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले यसको प्रयोग गर्दा सुरक्षाबारे बेलाबेलामा सर्वसाधारणलाई सूचित गरिरहेको हुन्छ ।
