दाङको तुलसीपुर उपमहानगरपालिका–४ रक्षाचौरका शालिकराम गन्धर्वले सारंगी रेट्दै गाउँगाउँ डुल्न थालेको साढे पाँच दशक पुग्यो । उमेरले सात दशक टेकेका गन्धर्वले अहिले पनि सारंगी रेट्न छोडेका छैनन् । अहिले पनि उनी आफ्नो पुर्खाले बजाउँदै आएको नेपाली लोक बाजा सारंगी लिएर गाउँ डुल्दै गरेका भेटिन्छन् ।

संस्कृति बोकेको सारंगी पछिल्लो समय लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ । तर, शालिकराम भने सारंगीको ऐतिहासिक पक्ष र महत्व बुझाउँदै ‘सारंगी बचाउ अभियान’मा लागेका छन् । ६९ वर्षका शालिकराम अहिले पनि सारंगी बचाउन लुम्बिनी प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा गीत सुनाइरहेका भेटिन्छन् ।सारंगीको परम्परा जोगाउन, पुस्तान्तरण गर्न र ‘गाइने’को संघर्ष राज्यलाई सुनाउन आफू लागिरहेको उनी बताउँछन् ।

सारंगीलाई जिन्दगी बनाएका शालिकराम सारंगीका चार तारका ३६ स्वरबाट चेतनाका आवाज फैलाइरहेका छन् । विद्यालय, क्याम्पस, सार्वजनिक स्थल, राजनीतिक दलका नेता, सरकारका मन्त्री र विभिन्न समूहमा पुगेर उनले सारंगी बजाउँदै आएका छन् ।

आर्थिक अभावसँग संघर्ष गरिरहेको गन्धर्व समुदाय अहिलेसम्म सारंगी बजाएर गुजारा चलाउँदै आएको पाइन्छ । बाल्यकालदेखि सारंगी बजाउन थालेका उनले बुवा आमासँग हिँड्दाहिँड्दै बुवाको सारंगी बजाउने पेशालाई निरन्तरता दिए ।

गन्धर्व समुदायका छोराछोरीले पनि सारंगी बजाउन छाडिसकेको अवस्थामा उनी भने बजाउँदै हिँड्छन् । ‘म मरेपछि मेरो सारंगी पनि मर्छ, अबको पुस्ताले सारंगी बजाउन मनै गरेन,’ उनी भन्छन्, ‘सारंगी संरक्षणसँगै यसलाई जीवित  राख्न र राख्ने वातावरण बनाउन म राज्यलाई सचेत गराउन चाहन्छु ।’

उमेरले सात दशक टेकेका शालिकराम अहिले पनि सारंगी रेटिरहेका भेटिन्छन् । संस्कृति बोकेको बाजा बचाउन उनी गाउँगाउँ डुल्दै चेतनाका आवाज फैलाइरहेका छन् ।

सारंगीसँग गन्धर्व जातिको पहिचान र इतिहास जोडिएको छ । तर, समाजले यसलाई हेयको दृष्टिले हेर्ने गरेको छ । यहीँ कारण नयाँ पुस्ता सारंगीबाट टाढिएको उनको अनुभव छ । ‘सारंगी बजाउँदै गाउँ–गाउँमा सूचना र सन्देश दिएर हिँड्ने हाम्रो परम्परा हो, यसलाई पहिले–पहिले सबैले चलन मानेर स्वीकार्थे,’ उनले भने, ‘अहिले सारंगी बोकेर हिँड्नेलाई मागी खान हिँडेको भन्छन् । दुर्वचन लगाउँछन् र दुर्व्यवहार गर्छन् । यस्तो देखेपछि गन्धर्व जातिका छोराछोरीको मन सारंगीमा बस्न सकेन । अब सारंगी बचाउन साह्रै गाह्रो छ । सबैले आफ्नो स्वार्थ हेर्न थाले,’ उनी भन्छन् ।

नयाँ पुस्तालाई सारंगीको ज्ञान होस् भनेर उनले स्कुल र कलेजमा गीत सुनाउने गरेका छन् । यो अभियानले सारंगीप्रतिको दृष्टिकोणमा केही परिवर्तन आउने अपेक्षा उनले गरेका छन् ।

‘नेताहरूले गन्र्धव मागेर खाने र ज्यान पाल्ने जातका रूपमा बुझे,’ उनी भन्छन्, ‘नेपालका ३६ वटा बाजा हुन्, त्यसमध्ये सारंगी मुख्य बाजा हो । अहिलेको विदेशी बाजाजस्ता होइनन् । नेपाली बाजामा ब्याट्री लाग्दैन, करेन्ट लाग्दैन, लाइन पनि लाग्दैन । आफ्नै तरिकाले बनाएका बाजा हुन् ।’

जुन बेला महादेव र सरस्वती पैदा भए त्योबेला सारंगी पैदा भएको उनी बताउँछन् । ‘महादेवले सारंगी बजाउन पर्‍यो भनेर नारदजीलाई दिनुभयो । नारदजीले बजाउन सक्नुभएन । मीरालाई दिनुभयो, उहाँले पनि बजाउन सक्नुभएन । सरस्वतीलाई दिनुभयो, उहाँले पनि बजाउन सक्नुभएन । पछि गन्धर्व ऋषिमुनीहरूले बजाएपछि यो पेशा गन्धर्वको बन्न पुग्यो,’ शालिकराम भन्छन्, ‘यो युवा पुस्ताले भिर्ने पेशा रहेछ । यसको मूल्य र मान्यता छैन । ए गाइने दाइ आए भन्छन् । मानिसहरूले अपहेलित तरिकाले सम्बोधन गर्दा यनाँ पुस्ताले अफ्ठेरो मान्न थालेका छन् ।’

गन्धर्वले मात्र नभई सबैले यो बाजालाई बचाउन आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ । सारंगी बजाएर तल्लो र ठूलो जात नहुने भन्दै नेपालको बाजा बचाउन सबै लागिपनुपर्ने उनले बताए । नेताले भाषण गर्दैमा संस्कृति नबच्ने उनी बताउँछन् । यो अभियान लिएर गाउँगाउँ जाँदा ढाटेर खाने बहाना बनाएरको आरोप लगाउँदा उनको चित्त दुख्छ तर, पनि उनी हार नखाई बाजा बचाउने अभियानमा लागेका छन् ।  

साढे पाँच दशक लाग्दा पनि कतैबाट सहयोग पाउन नसकेको उनी बताउँछन् । नेपालमा १५ प्रकारका सारंगी पाइन्छन् । तारको रूपमा नाइलनको डोरी प्रयोग गर्ने चलन छ । गन्धर्वहरूले  घरघरमा गएर गीतहरू गाउने एवं मंगल धुन बजाउने चलन थियो । घर घरमा पुगेर सारंगी बजाएपश्चात रोग ब्याधी हराएर जाने, स्वस्थी शान्ति हुने, लक्ष्मीको बास हुने विश्वास थियो । गीत र सारंगी बजाएबापत उनीहरूलाई खाद्यान्न दिने चलन थियो । अचेल घरघरमा सारंगी बोकेर आउन चलन छाडिसकेको शालिकराम बताउँछन ।

सारंगी बजाउने गन्धर्वहरूको अधिकारको लागि राज्यले अहिलेसम्म केही नगरेको उनी बताउँछन् । सारंगी बजाएर गुजारा गर्नेहरू अहिले पनि घुमन्ते र फिरन्ते जीवन बिताउन बाध्य रहेको शालिकरामको भनाइ छ ।

अहिले दाङको मज्गैं, सल्यानको बयल्डाँडा, प्यूठानको सरङकोट र सुर्खेतमा मात्रै गन्धर्व जातिको बसोबास छ । सारंगीको महत्व दर्शाउने, ‘सारंगी रेटौला, मौका मिले फेरि भेटौला’लगायत केही गीत पनि पछिल्लो पुस्ताको जनजिब्रोमा लोकप्रिय छन् ।

शालिकरामका अनुसार नेपाली लोक बाजाहरू काठ, ढुंगा, हाड, पात र सिङबाट बनेका थिए । त्यसपछि विस्तारित हुँदै विभिन्न स्वरूपका र फरक प्रकृतिका धुन निस्किने बाजा आए ।

मानव इतिहास शुरू भएदेखि नै सारंगी बाजाको प्रयोग भएको पाइन्छ । सारंगी बाजाको माउ हो । त्यसैले सारंगीको छुटटै इतिहास रहेको उनी बताउँछन् । भाषाको उत्पति हुनुअघि संचारका लागि विभिन्न बाजाको प्रयोग भएको उनी बताउँछन् । अहिले चलिरहेको नेपाली चलचित्र पूर्णबहादुरको सारंगीले पनि सारंगीको महत्व झनै बढाएको उनको बुझाइ छ ।