०९ साउन २०८३, शनिबार
हरितालिका तीजको रमझम र उत्साहले नेपाली महिलाहरूको मन उज्यालो भएको छ । विशेषगरी माइतीघरमा भेला भएर मीठा–मीठा परिकार खाने र मनका बह पोख्दै नाचगान गर्ने यो पर्वको सांस्कृतिक महत्त्व अनुपम छ ।
तीजको मुख्य दिन निराहार व्रत बस्नुअघि अघिल्लो रात खाइने विशेष भोजन ‘दर’ को आफ्नै महत्त्व छ । दर खानुको अर्थ भोलिपल्टको कठिन व्रतका लागि शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा र शक्ति सञ्चय गर्नु हो ।
तर, बदलिँदो जीवनशैली र देखासिकीका कारण दर खाने परम्परामा केही विकृतिहरू पनि भित्रिएका छन्, जसले भोलिपल्टको व्रतलाई सहज बनाउनुको सट्टा झनै कष्टकर बनाइदिन सक्छ ।
संस्कृति र स्वास्थ्य दुवै दृष्टिकोणले दर खाँदा ध्यान पुऱ्याउनुपर्ने केही विषयहरू छन्, जसमा हुने सामान्य गल्तीले पनि शरीरलाई असर पार्न सक्छ ।
मध्यरात कटेपछि खाने गल्ती
परम्परा अनुसार दर मध्यरात हुनुअघि नै खाइसक्नुपर्छ । मध्यरातपछि भोलिपल्टको तिथि शुरू हुने भएकाले त्यसपछि खाएको भोजनलाई व्रतको अङ्ग मानिँदैन ।
स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले पनि मध्यरातमा वा बिहान २-३ बजे उठेर खाने बानी अत्यन्तै हानिकारक छ । यति ढिलो खाइएको भारी भोजन शरीरले राम्रोसँग पचाउन सक्दैन ।
पेट पोल्ने, अम्लपित्त (एसिडिटी) बढ्ने, अपच हुने र निद्रा पनि खलबलिने हुन्छ । जसले गर्दा भोलिपल्ट व्रत बस्दा शरीर झनै कमजोर र अस्वस्थ महसुस हुन्छ । त्यसैले, सुत्नुभन्दा कम्तीमा २–३ घण्टाअघि नै दर खाइसक्नु उत्तम हुन्छ ।
पेट फुट्ने गरी नखानू
दरको अर्थ पेट फुट्ने गरी खाने भन्ने कदापि होइन । ‘भोलि भोक लागिहाल्छ’ भनेर क्षमताभन्दा बढी खाने प्रवृत्तिले फाइदाभन्दा बेफाइदा गर्छ ।
एकैपटक धेरै खाना खाँदा पाचन प्रणालीमा अत्यधिक भार पर्छ । यसले पेट ढुस्स हुने, ग्यास्ट्रिक बढ्ने र बेचैनी महसुस गराउँछ ।
कतिपय अवस्थामा बान्ता हुने समस्या पनि देखिन्छ । हाम्रो संस्कृतिले सधैँ सन्तुलित भोजनलाई जोड दिन्छ । त्यसैले दर खाँदा पेटलाई आराम दिँदै, सन्तुलित मात्रामा खानु नै बुद्धिमानी हो ।
अस्वस्थकर र अपाच्य परिकार
पहिले–पहिले दरमा दूध, दही, घिउ, खिर, झोलिलो तरकारी जस्ता सात्विक र पचाउन सहज हुने परिकारहरू हुन्थे । तर, आजभोलि दरका नाममा बजारमा पाइने चिल्लो, पिरो, मसलेदार, तारेको र भुटेको खानेकुरा खाने चलन बढेको छ ।
यस्ता खानेकुराले शरीरमा पानीको कमी गराउँछन् र भोलिपल्ट व्रत बस्दा मुख सुख्खा हुने र अत्यधिक तिर्खा लाग्ने समस्या निम्त्याउँछन् ।
यस्ता खानेकुरा पचाउन गाह्रो हुने भएकाले पेटमा समस्या देखिन सक्छ । दरमा सकेसम्म घरमै बनेका, सफा र पौष्टिक परिकारहरू जस्तै: खिर, सेलरोटी, दही, फलफूल, रेशादार तरकारी र सलाद समावेश गर्नु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ ।
पानीको सट्टा कोल्ड ड्रिंक्स र चिया-कफीको प्रचलन
भोलिपल्ट निराहार व्रत बस्नुपर्ने भएकाले दर खाँदा शरीरमा पानीको मात्रा सन्तुलित राख्नु अत्यन्त जरुरी छ । तर, धेरैले पानीको सट्टा कोल्ड ड्रिंक्स, सोडा वा अन्य गुलिया पेय पदार्थ पिउने गल्ती गर्छन् ।
यस्ता पेयले क्षणिक सन्तुष्टि दिए पनि शरीरलाई झन् डिहाइड्रेट गर्छन् । त्यसैगरी, दर खाइसकेपछि धेरै चिया वा कफी पिउँदा पनि शरीरमा पानीको मात्रा घट्छ र निद्रामा असर पर्छ ।
त्यसैले, दर खाँदा र खाइसकेपछि सादा पानी, दही, मोही वा दूधजस्ता तरल पदार्थ पिउनु सबैभन्दा उत्तम विकल्प हो ।
हतार र तनावपूर्ण वातावरण
दर केवल भोजन मात्र होइन, यो परिवार र आफन्तसँगको प्रेम, सद्भाव र खुसी साट्ने अवसर पनि हो । तर, कहिलेकाहीँ हतारमा वा तनावपूर्ण वातावरणमा दर खाँदा त्यसले पाचन प्रक्रियामा नकारात्मक असर पार्छ ।
खुसी र शान्त मनले खाएको खाना शरीरले राम्रोसँग ग्रहण गर्छ । हतार–हतारमा नचपाइ खाँदा अपचको समस्या बढ्छ । त्यसैले, दर खाँदा शान्त र पारिवारिक वातावरणमा, बसेर, राम्रोसँग चपाएर, आनन्द लिँदै खानुपर्छ ।
तीज आस्था, समर्पण र सांस्कृतिक सौन्दर्यको पर्व हो । यसको मर्मलाई जीवन्त राख्न हाम्रो स्वास्थ्य र संस्कृति अनुकूलको आचरण अपनाउनु जरुरी छ । दर खाँदा गरिने यस्ता साना गल्तीहरूबाट बच्न सके भोलिपल्टको व्रत स्वस्थ, सहज र फलदायी बन्न सक्छ ।
