• योगराज ढुंगाना

पछिल्ला दशकमा विश्वभरि विद्युतीय सवारी साधन (ईभी)को प्रयोग र बजारको लहर तीव्र गतिमा फैलिँदै गएको छ ।

चीन, भारत, जापान, जर्मनी र अमेरिकाजस्ता देशले आफ्नो सवारी उद्योगलाई विद्युतीय ऊर्जातर्फ रूपान्तरण गर्दै अर्बौं डलर लगानी गरिरहेका छन् । यस परिप्रेक्ष्यमा नेपालजस्तो साना तर रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण देशले विद्युतीय दुई पाङ्ग्रे सवारी साधन उत्पादन उद्योगलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।

नेपालमा दुई पाङ्ग्रे सवारी साधन अर्थात् मोटरसाइकल र स्कुटर सबैभन्दा लोकप्रिय यातायातका साधन हुन् । काठमाडौंको सङ्कुचित गल्लीदेखि तराईका फराकिला सडकसम्म, पहाडका घुम्तीदार बाटोदेखि हिमाली क्षेत्रका कच्ची मार्गसम्म दुईपाङ्ग्रे सवारी साधन नेपालीको दैनिक जीवनको अभिन्न अङ्ग बनिसकेको छ । 

तर यी सवारी साधन हाल पेट्रोलमा निर्भर छन्, जसको आयातमा नेपाल प्रतिवर्ष अर्बौं रूपैयाँ खर्च गरिरहेको छ । यस समस्याको दिगो समाधान विद्युतीय दुई पाङ्ग्रे सवारी साधनको स्वदेशी उत्पादनमा निहित छ ।

नेपालमा प्रत्येक वर्ष लाखौं दुई पाङ्ग्रे सवारी साधन बिक्री हुन्छन् । यातायात व्यवस्था विभागका तथ्यांक अनुसार नेपालमा दर्ता भएका सवारी साधनमध्ये ७० प्रतिशतभन्दा बढी दुई पाङ्ग्रे सवारी साधन नै छन् । हिरो, बजाज, होन्डा, यामाहा, टीभीएसजस्ता भारतीय ब्रान्ड यहाँ हाबी छन् । 

हामी किन सधैँ आयातित सवारी साधन चढिरहने ? के नेपालसँग आफ्नै उत्पादन गर्न सक्ने जनशक्ति, प्राकृतिक स्रोत र बजार छैन ? अवश्य छ । नेपाल जलविद्युतको दृष्टिले विश्वकै धनी देशमध्ये एक हो । नेपालसँग प्रशस्त जलविद्युत उत्पादन क्षमता छ, जसमध्ये अहिलेसम्म केवल ३,००० मेगावाटभन्दा कम मात्र उत्पादन भइरहेको छ । भविष्यमा थप आयोजना सम्पन्न हुँदै जाँदा नेपालसँग प्रचुर मात्रामा विद्युत् उपलब्ध हुनेछ । यही सस्तो र स्वच्छ विद्युतलाई आधार बनाएर विद्युतीय सवारी साधनको उत्पादन उद्योग स्थापना गर्न सकिन्छ । 

जब कारखानाहरू जलविद्युतबाट सञ्चालित हुन्छन् र सवारी साधन पनि जलविद्युतबाटै चार्ज हुन्छन्, तब कार्बन उत्सर्जन शून्यको नजिक पुग्छ । यो नेपालको लागि एक अत्यन्तै प्रतिस्पर्धात्मक लाभ हो जुन छिमेकी देशहरूसँग छैन । भारत र चीन अझै पनि कोइला र ग्याँसमा निर्भर छन् । नेपालले शुरूदेखि नै सतप्रतिशत हरित ऊर्जामा आधारित उद्योग खडा गर्न सक्छ । आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रतर्फको यात्रामा  विद्युतीय दुई पाङ्ग्रे सवारी साधन उत्पादन नेपालको लागि सबैभन्दा उपयुक्त शुरूआत हो ।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो आर्थिक समस्यामध्ये एक हो व्यापार घाटा । नेपाल प्रत्येक वर्ष पेट्रोलियम पदार्थको आयातमा मात्रै एक खर्ब रूपैयाँभन्दा बढी खर्च गर्छ । यसमध्ये ठूलो हिस्सा दुईपाङ्ग्रे सवारी साधनले उपभोग गर्ने पेट्रोलकै हो । यदि नेपालले विद्युतीय दुई पाङ्ग्रे सवारी साधन उत्पादन शुरू गर्‍यो र स्वदेशी बजारमा यसको प्रचलन बढ्यो भने पेट्रोल आयातमा भारी कटौती हुनेछ । 

एउटा विद्युतीय स्कुटरले प्रतिकिलोमिटर जति विद्युत् खर्च गर्छ, त्यसको मूल्य पेट्रोलको तुलनामा अत्यन्तै कम हुन्छ । यसको अर्थ हो उपभोक्ताको खल्तीमा पनि बचत हुन्छ र देशको विदेशी मुद्रा पनि जोगिन्छ । साथै, यदि नेपालमा विद्युतीय दुई पाङ्ग्रे सवारी साधन निर्माण उद्योग स्थापित भयो भने अहिले आयात गरिने सवारी साधनको ठाउँमा स्वदेशी उत्पादनले लिन सक्छ । यसले वार्षिक अर्बौं रूपैयाँको विदेशी मुद्रा बचत गर्नेछ, जुन नेपालको अर्थतन्त्रको लागि ठूलो राहत हुनेछ ।

नेपालमा युवा बेरोजगारी एक गम्भीर समस्या हो । लाखौं युवाहरू काम नपाएर वैदेशिक रोजगारीमा जान बाध्य छन् । यदि नेपालमा विद्युतीय दुई पाङ्ग्रे सवारी साधन उत्पादन उद्योग स्थापित भयो भने यसले हजारौं प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना गर्नेछ । एउटा सवारी उत्पादन कारखाना स्थापना हुँदा त्यसले मात्र उत्पादन विभागमा होइन, इन्जिनियरिङ, डिजाइन, गुणस्तर नियन्त्रण, लजिस्टिक्स, बिक्री, मर्मत सेवा र सफ्टवेयर विकाससम्मका क्षेत्रमा रोजगारी दिन्छ।  यसबाहेक, कच्चा माल आपूर्तिकर्ता, ब्याट्री असेम्बलर, टायर उत्पादक र विद्युतीय पार्ट पुर्जा निर्माताहरूको एउटा सम्पूर्ण इकोसिस्टम तयार हुन्छ ।

विद्युतीय सवारी साधनको प्रविधि परम्परागत आन्तरिक दहन इन्जिन (ICE) भन्दा धेरै सरल छ । कम पार्ट पुर्जा र सरल संरचनाका कारण नेपाली टेक्निसियन र इन्जिनियरले अपेक्षाकृत छोटो तालिममा यो प्रविधि सिक्न सक्छन् । यसले गर्दा स्किल डेभलपमेन्ट र प्राविधिक शिक्षामा पनि ठूलो सुधार आउनेछ ।

काठमाडौं उपत्यका विश्वका सबैभन्दा प्रदूषित शहरमध्ये एक बन्दै गइरहेको छ । आईक्यूएअर जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको तथ्यांकले काठमाडौंलाई बारम्बार एसियाका शीर्ष प्रदूषित शहरमा राख्ने गरेको छ । यस प्रदूषणको प्रमुख कारण भनेको सवारी साधनबाट निस्कने धुवाँ हो, जसमध्ये दुई पाङ्ग्रे सवारी साधनको योगदान अत्यन्तै बढी छ ।

विद्युतीय दुई पाङ्ग्रे सवारी साधनले कुनै पनि प्रत्यक्ष उत्सर्जन गर्दैन । यदि काठमाडौंमा गुड्ने मोटरसाइकल र स्कुटरको ठाउँमा विद्युतीय सवारी साधन आए भने वायु गुणस्तरमा नाटकीय सुधार आउनेछ । यसले स्वास्थ्य क्षेत्रमा हुने खर्च घटाउनेछ, नागरिकको जीवनको गुणस्तर सुधार्नेछ र पर्यटन उद्योगमा पनि सकारात्मक असर पर्नेछ ।

पर्यावरणको दृष्टिले पनि नेपाल एक उच्च संवेदनशील देश हो । हिमालय पग्लिरहेको छ, मौसम परिवर्तनको असर गाउँघरमा देखिन थालेको छ । यस्तो परिस्थितिमा स्वच्छ यातायातको प्रवर्द्धन नेपालको नैतिक दायित्व पनि हो ।

नेपाल चीन र भारत विश्वका दुई सबैभन्दा ठूला विद्युतीय सवारी साधन बजारको बीचमा अवस्थित छ । यो भौगोलिक अवस्थिति रणनीतिक रूपमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । चीनसँग BYD, CATL जस्ता विश्वस्तरीय ब्याट्री र EV कम्पनी छन् । भारतमा Ola Electric, Ather Energy, TVS र Bajaj जस्ता कम्पनीले विद्युतीय दुईपाङ्ग्रे सवारी साधनमा ठूलो लगानी गरिरहेका छन् । नेपालले यी दुवै देशसँग प्रविधि साझेदारी, संयुक्त लगानी र प्रविधि हस्तान्तरण सम्झौता गर्न सक्छ ।

नेपालमा उत्पादित विद्युतीय सवारी साधन भविष्यमा भुटान, बंगलादेश र श्रीलंकाजस्ता दक्षिण एसियाली देशमा निर्यात गर्ने अवसर पनि छ । साफ्टा र बिमस्टेकजस्ता क्षेत्रीय व्यापार सम्झौताको उपयोग गरेर नेपालले यस क्षेत्रको विद्युतीय सवारी साधन निर्यात केन्द्र बन्ने सपना देख्न सक्छ ।

नेपाल पर्यटनमा निर्भर देश हो । हिमाली पदयात्रा, लुम्बिनी, चितवन र पोखराजस्ता गन्तव्यमा हरेक वर्ष लाखौं पर्यटक आउँछन् । तर प्रदूषित काठमाडौंको छवि र वातावरणीय क्षतिले पर्यटन उद्योगमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ । यदि नेपाल विद्युतीय सवारी साधनमा अग्रणी देश बन्यो भने, यसले हरित गन्तव्यको रूपमा नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छवि सुधार्नेछ ।

पर्यावरण चेतना भएका विदेशी पर्यटकहरू यस्तो देशमा आउन उत्सुक हुन्छन्, जसले दिगो विकासको नीति अपनाएको होस् । स्वच्छ यातायात प्रणाली पर्यटन प्रवर्द्धनको एक प्रभावशाली औजार पनि हो ।

नेपालको ग्रामीण भेगमा पेट्रोलको पहुँच कठिन र महँगो छ । पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा पेट्रोल ल्याउनु महँगो र झन्झटिलो काम हो । तर विद्युत् पहुँच विस्तारित हुँदै गएको छ । सोलार ऊर्जा र साना ठूला जलविद्युत् आयोजनाले दुर्गम बस्तीमा पनि विद्युत् पुर्‍याउन थालेका छन् । यस्तो अवस्थामा विद्युतीय दुई पाङ्ग्रे सवारी साधन ग्रामीण क्षेत्रका लागि वरदान सावित हुन सक्छ ।

किसान, साना व्यापारी र स्वास्थ्यकर्मीहरूले सस्तो दरमा सवारी साधन सञ्चालन गर्न सक्नेछन् । यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने र जीवनस्तर उकास्ने काम गर्नेछ ।

नेपालसँग प्रचुर जलविद्युत् छ । युवा जनशक्ति छ । बढ्दो आन्तरिक बजार छ । दुई ठूला अर्थतन्त्रसँग सिमाना छ । आफ्नै ब्रान्डको विद्युतीय दुई पाङ्ग्रे सवारी साधन बनाउन सक्ने क्षमता नेपाली इन्जिनियरहरूले देखाइसकेका छन् । यसले नेपाललाई एक उत्पादनशील, आत्मनिर्भर र दिगो राष्ट्रको रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा स्थापित गर्नेछ । 

विश्व द्रूत गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ । सवारी उद्योगमा विद्युतीय क्रान्ति अपरिहार्य छ । यस परिवर्तनको लहरमा चढ्ने कि छुट्ने ? यो नेपाल सरकारले लिने नीति र गर्ने प्रोत्साहनमा भर पर्छ । 

(ढुंगाना सिप्रदी यात्री प्रालिका बिजनेस अपरेसन हेड हुन् ।)