राजेन्द्र सेन्चुरी

प्रहरीको भ्यान साइरन बजाउँदै सरर आउँछ, पसलका सटर पनि सरर बन्द हुँदै जान्छन्, लज्जावती झार निभे झैँ l बजार पुरै ठप्प देखिन्छ l भ्यान अगाडी अगाडी बढ्दै जान्छ पछाडी पछाडिबाट सटर खुल्दै जान्छन् l लज्जावती झार उघ्रे झैँ l लज्जावती झारलाई फेरि खुल्न झन्डै १० मिनेट लाग्ने रहेछ यी सटरहरुलाई खुल्न २ मिनेट पनि लाग्दैन l लज्जावती झार त निभ्दैपिछे ब्युँझिरहन्छ, तर यस्तै ताल हो भने हाम्रा सटरहरू सँधै ब्युँझिरहलान् भन्ने कुरामा संकै लाग्छ l

आउनुस् तपाईं हामी मिलेर यो कर्मकाण्डी पारालाई बदलौँ l

अहिले प्रचलनमा रहेको कानुन ‘संक्रामक रोग ऐन, २०२०’ आज भन्दा ५८ बर्ष पहिला बनेको हो, हाम्रा हजुरबाका पालामा l त्यतिखेर सुनको भाउ ७०/७५ रुपैंया त्यस्तै केही हुँदो हो प्रतितोला l यो कानुन त्यो बेलामा जति बलियो थियो, अहिले त्यति पनि छैन l त्यही बेलामा निषेधाज्ञा उल्लङ्घन गर्नेलाई ५०० सम्मको जरिवाना थियो l त्यतिबेला ५०० रुपैंयाले ६/७ तोला सुन आउने रहेछ; अहिलेको हिसाबले झन्डै ६/७ लाख रुपैंया जरिवाना l तर अहिले सरकारको निर्णय नमान्दा जम्मा १०० रुपैंया जरिवाना वा १ महिनाको कैद, या दुबै; यत्ति मात्रै हो l अनि किन टेर्थे मान्छे l

आफ्नै लागि हो बाध्यकारी नियम बनाइएको भन्ने चेतना यिनमा छैन l राज्यको कानुन परिस्थिति अनुरुप बदल्न सकिएको छैन l मान्छे त्यत्तिकै रमिता हेर्नका लागि सडक छेउ भेला भइदिन्छन्, भेला भएर गफ्फिनु भन्दा बरु त्यो समयमा केही परसम्म पुगेर आउँदा दिनभरी घरमा बस्दा खुम्चिएको नसाले तन्कन पाउँछ भनेर बुझ्दैनन् l कसरी हुन्छ यो कुरा पनि बुझाउनु सरकारकै दायित्व हो l

जनस्वास्थ्यका मापदण्ड पालन नगर्नेलाई निर्देशन मात्रै हैन कडा कारवाही समेत गर्न आवश्यक त छ नै, तर कानुनले मात्रै पनि मान्छेको आदत परिवर्तन गराउन नसकिने हुँदा रचनात्मक अभ्यासहरू प्रयोगमा ल्याउने तिर पनि त्यत्तिकै ध्यान पुर्याउन पर्ने देखिन्छ l जस्तै अघिल्लो लकडाउनमा प्राय पसलहरूले आफ्नो अगाडी गोलो घेरा बनाएका हुन्थे तर यसपाली त्यो त्यति देखिएको छैन l मान्छेलाई भिड नगरिदिनुस् भनेर भन्नै नपर्ने त्यो तरिका प्रभावकारी थियो l फरक प्रसंगको अन्य उदाहरणहरूबाट पनि यो कुरा बुझ्न सकिन्छ l जस्तै: गत बर्षदेखि चोक-चोकमा राख्न सुरु गरिएको  ट्राफिक प्रहरीको पुत्लाले राम्रो काम गरेको देखिन्छ l यही आख्यानकारलाई समेत कैयौं पटक सचेत गराएको छ त्यसले नजानिँदो पारामा l कोभिडको सन्दर्भमा त्यस्तै किसिमका अन्य अभ्यासहरु पनि प्रयोगमा आइरहेका हुन सक्छन् अन्य देशमा, त्यसलाई पनि सिको गर्न सकिएला कि !

यसरी नयाँ ढंगबाट संदेश पुर्याउने कुरालाई व्यवहार विज्ञानको भाषामा ‘नज’ (कुहिनोले हल्का धक्का दिनु) भनिन्छ l नज सिद्धान्तका पिता रिचार्ड थ्यालर, जसले अर्थशास्त्रमा २०१७ को नोबल पुरस्कार जिते, उनले यस सिद्दान्त विमानस्थलको पुरुष शौचालयभित्र मुत्रविश्राम गर्ने ठाउँ (युरिनल)मा राखिने झिँगाको चित्रबाट प्रेरित भएर प्रतिपादन गरेका थिए भनिन्छ l पुरुषहरूले मुत्रबिश्राम गर्दा उक्त झिँगालाई उदेश्य बनाऊन् र पिसाब भुइँतिर नपोखियोस् भन्ने हेतुले उक्त चित्र बनाइन्छ l पहिलो पटक १९९० तिर आम्सटरड्यामको सिफल एयरपोर्टका प्रबन्धक आद किएबूमले उक्त झिंगाको चित्र युरिनलमा राखेपछि भुइँतिर छरिने पिसाब ८०% ले कम भएको थियो र त्यसले सफाई खर्च ८ प्रतिशतले घटाएको थियो रे l

यसबाट हामीले के सिक्न सक्छौं भने, यस्ता रोचक र बैकल्पिक तरिकाहरू अपनाएर मान्छेहरूको आदत परिवर्तन गर्न सकिन्छ l सामाजिक दुरी पालना गर भन्नै नपर्ने हिसाबले बनाइने पसल अगाडीको गोलो गोलो घेराहरू त्यसैको एउटा तरिका हो l जनस्वास्थ्यका नियमहरु पालना गराउन हाम्रो जस्तो शिक्षा स्तर कम भएको मुलुकमा त्यति सजिलो छैन l ‘नेपाली हो नि!’ जस्ता टिसर्ट-प्रिन्टको मर्मैबाट पनि त्यो कुरा ठम्म्याउन गाह्रो पर्दैन l केही गडबढ भो भने ‘हामी यस्तै त हो नि ब्रो!’ भन्दियो वा ‘नेपाली हो नि’ भन्दिए पछी पार पाइयो; पुन: त्यही कुरा दोहोर्याउने छुट पाइयो l तर रोगले हामीलाई छुट दिँदैन, तसर्थ हामी यस्तै त हो नि भनेर लापरबाही गर्न वा गर्न दिन मिल्दै मिल्दैन l

तसर्थ नयाँ नयाँ र रोचक या मनोरञ्जनात्मक बिधीको प्रयोगबाट यस्ता कुराहरुलाई बदल्न आवश्यक देखिन्छ l शायद कलिला नानीबाबुलाई बाहिर जानु हुँदैन धेरै हाउगुजी छ भनेर डर देखाइने कथा फेरि दोहोर्याउने दिन आएको छ, समय अनुसार परिस्कृत गरेर l हाम्रा आमाहरुले कोही पनि नभएको ठाउँमा जानु हुँदैन भुराचोरले लैजान्छ भन्थे, अब मान्छे धेरै भएको ठाउँमा जानुहुँदैन हाउगुजीले लैजान्छ भनेर बच्चाहरुलाई सम्झाउन पर्ने समय आएको छ l

अर्कोतर्फ जनस्वास्थ्यका नियम पालना गराउने सन्दर्भमा स्थानीय तहहरुले सक्रिय भूमिका खेल्न आवश्यक छ, जुन गरेको पाइएको छैन l उनीहरु प्रहरीको सारथी बन्न सक्छन्, नियम पालना गराउने सन्दर्भमा l कार्यालयकै गाडी लिएर पनि माइकिङ गर्दै हिड्न सक्छन् बिहान बेलुका, त्यो गरेको देखिएको छैन l

अर्कोतर्फ नियम बनाउनेहरुले समेत मौजुदा नियम प्रभावकारी भए नभएको समिक्षा गरेर सोही अनुसारको व्यवस्था गर्न पर्ने देखिन्छ l बनाउने बेलामा अनुमानको आधारमा बनाइने भएपनि कार्यान्वयनपश्चात यथेस्ट तथ्यांक प्राप्त गर्न सकिन्छ l हुन सक्छ राती ७ बजे बन्द गर्न लगाउनुको साटो ९ बजे सम्म खोल्न दिँदा ग्राहकको चाप घट्न सक्छ l यो एउटा अनुमान मात्रै हो, नघट्न पनि सक्ला तर  त्यो परिक्षण गरेर हेर्न सकिन्छ l बिगतमा यस्तो कहिल्यै पनि नभएकोले यही नै तरिका ठीक हो भनेर ठोकुवा गर्न सकिने अवस्था छैन, तसर्थ सम्भावनाका सबै विकल्पहरु खोजिरहन आवश्यक हुन्छ l

नीति नियम फितलो भयो भन्ने सन्दर्भमै अर्को कुरा गरौँ कालाबजारीको l

ऐतिहासिक दस्ताबेज भेटिन, तर सुनेको - ९० सालको भूकम्प जाँदा चोरी र कालाबजारी एकदमै बढ्यो रे l त्यतिबेलाका प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेरले चोर्नेको हात काटिदिने हुकुम दिएका थिए रे l कालाबजारी गर्नेलाई पनि त्यस्तै कडा कानुन थियो रे l अहिले केही अति आवश्यक देखिएको वस्तुमा कृत्रिम अभाव र कालाबजारी यसरी बढेको छ कि त्यस्तो सायदै अन्त कतै वा यो भन्दा पहिले सुनियो l बढीमा ५ हजार पर्ने एउटा औषधी (एक फाइल रेन्डिसिभिर) को ५० हजार सम्ममा बिक्री हुँदै छ भन्ने समाचार आउँछ l त्यही पनि अझै सक्कली हैन, उक्त औषधीको ट्याग लगाइएको ९० रुपैंया पर्ने कुनै अर्को औषधी l यसको नियमनमा सरकारले ध्यान पुर्याउन अपरिहार्य छ l यस्तो विषम परिस्थितिमा कसैको ज्यानसँग खेलेर धन कमाउन पल्किएका त्यस्ता अपराधीलाई सायदै कुनै सजाय कम होला l यद्यपी, त्यस्तालाई सबैले देख्ने गरेर कडा भन्दा कडा सजाय दिन सकेको खण्डमा मात्रै पनि त्यसले माथि चर्चा गरिएको ‘नज’को जस्तै काम गर्ने देखिन्छ l त्यस्ता अपराधीलाई जरिवाना मात्रै हैन, उनीहरुको ब्यवसायको लाइसेन्स समेत रद्द गरिदिएर सामाजिक बहिस्कार गरेपछि मात्रै अन्यले डर मान्ने थिए, नत्र हरेक संकटमा त्यही दुस्चक्र दोहरिरहने निश्चितप्रायः नै भो l

यसर्थ आउनुस्, यस माहामारीसँग जुध्न हामी सबैले आफ्नो आनीबानी सुधारौँ l सम्बन्धित निकायले पनि रचनात्मक ढंगका प्रयासहरु खोजोस्, र कानुनमा देखिएको फितलो पक्षलाई बलियो बनाएर यस रोगबाट दीर्घकालीन छुटकारा नपाउन्जेल जनस्वास्थ्यका नियमहरु कडाइका साथ पालना गराओस् l

(लेखक नीति अनुसन्धान प्रतिष्ठानमा विश्लेषकका रुपमा कार्यरत छन् lट्वीटर:@RSenchurey)