×

X
Dabur
Nic Asia
Marvel

भारत-चीन तनाव

भारत–चीन बल्झिँदो तनावः के एसियाका दुई महारथीबीच युद्ध हुन लागेको हो ?

काठमाडाैं | असोज २८, २०७८

TVS INSIDE

बेइजिङ र नयाँ दिल्लीबीचको तनाव पुनः चर्किएको छ । अमेरिकाले चीनका विरुद्ध संसारभरि भूराजनीतिक द्वन्द्व सिर्जना गराइरहेको सन्दर्भमा यो तनाव चर्केको हो । 

IME BANK INNEWS
morang Auto yamaha

भारत र चीनबीचको तनावले ५९ वर्षअघिको जस्तो सीमायुद्ध चर्काउला त ? लक्षणहरू निको देखिँदैनन् । 


Advertisment
NMB BANK
RMC TANSEN
Saurya island

यसै साता भारत र चीनका कोर्प्स कमान्डर तहका सैन्य अधिकृतहरूको १३औं चरणको बैठक चुशुल–मोल्दोमा सम्पन्न भयो । तनाव घटाउनका लागि संवाद गरिएको भए पनि दुवै पक्षले एकअर्काविरुद्ध कडा बयान दिए, सैन्य गतिविधि बढाए र सीमातनाव समाधानमा प्रगति नभएकोमा अर्को पक्षलाई दोष थुपारे । 

पोहोर साल लद्दाखको गलवान उपत्यकास्थित सीमाक्षेत्रमा भएको हिंस्रक झडपपछि दुई देशबीचको शत्रुता उच्च विन्दुमा पुगेको छ । चीनले आफ्नो भूभाग खाइदिएको आरोप भारतले लगाएपछि भिडन्त भएको थियो । तर देखाउनैका लागि भए पनि यसबाट अघि बढ्ने र परिस्थितिलाई स्थिर बनाउने प्रयासका बावजूद अहिले एसियाका यी दुई ठूला मुलुकबीच ‘नयाँ भूराजनीतिक सामान्य स्थिति’ निर्माण भएको छ । उनीहरूबीचको गतिरोध कायम रहनेछ । 

Vianet communication
Maruti inside

यो पहाडी भूभागका केही किलोमिटरमा स्वामित्वको समस्या हो । तर त्यसभन्दा गहिरो कुरा चाहिँ एक पक्षले अर्कोविरुद्ध घेराबन्दी गरिरहेको र आफ्नो उदयलाई रोक्न खोजेको आरोप लगाउने गरेको छ । यसले गर्दा दुवै देशले एकअर्कालाई ‘सुरक्षा जोखिम’ का रूपमा हेर्ने गरेका छन् । 

भारतलाई घेर्नका लागि चीनले पाकिस्तानलाई उचालिरहेको सोच नयाँ दिल्लीले लिएको छ । मोदीले आफ्नो देशमा उद्योग र उत्पादन क्षमता बढाउन नसकिएकोमा चीनसँगको भिडन्त जिम्मेवार रहेको भनी बेइजिङमाथि दोष थुपार्न खोजिरहेका छन् । चीनबाट सिर्जित समस्याले मोदीलाई आफ्नो पक्षमा राजनीतिक समर्थन प्राप्त गर्नका लागि घृणाको लोकरञ्जनवादी स्रोत उपलब्ध गराएको छ ।

द टाइम्स अफ इन्डिया र ग्लोबल टाइम्समा हालै प्रकाशित लेखहरूले यी दुई मुलुकका रणनीतिक विचारलाई प्रस्तुत गरेका छन् अनि एकले अर्कोप्रति राख्ने दृष्टिकोणका आधारशिलाहरू निर्धारण गरेका छन् । ‘हिन्द—प्रशान्त’ मन्त्रले मुग्ध भएर भारत अमेरिकातिर ढल्किरहेको भन्दै बेइजिङले आक्रोश व्यक्त गरेको छ । अनि चीनले पाकिस्तानलाई अँगालेर तथा घेराबन्दीको प्रयास गरेर भारतलाई अवमूल्यन गरिरहेको भारतको बुझाइ छ । दुवैका लागि अब पछि हट्ने ठाउँ छैन । 

चीन र भारतका समस्याहरू नयाँ हैनन् र एकअर्काप्रतिको आशंकाको आधार पनि नौलो हैन । कुनै समयमा उपनिवेशोत्तर मुलुकका रूपमा एकअर्कालाई अँगालेका यिनीहरूबीचको सम्बन्ध सन् १९६० को दशकदेखि अमिलिन थाल्यो किनकि बेलायतीहरूले दक्षिण एसियामा गरेको गलत सीमा निर्धारण, तिब्बत तथा चीन र सोभियत संघबीचको विग्रहले त्यसमा भूमिका खेल्यो । 

चीन र सोभियत संघबीच औपचारिक साझेदारी बनेको भए पनि स्टालिनको मृत्युपछि ख्रुश्चेभले ‘प्रतिगामी’ कदम चालेको भन्दै माओले मस्कोलाई लगभग शत्रुको दर्जा दिए र आफ्नो राजनीतिक प्रणालीलाई त्यसबाट चुनौती प्राप्त भएको माने । त्यसपछि माओले आफ्नो शासनकालमा अनेकौं विप्लव गराए जसमा महान् अग्रगामी छलाङ, सांस्कृतिक क्रान्ति र सन् १९६२ मा भारतविरुद्धको युद्ध समावेश थियो ।

यसैबाट घेराबन्दीको सोच पनि विकसित भयो । चीनको परराष्ट्रनीतिको सम्पूर्ण ध्यान नै शत्रुहरूले आफूलाई रणनीतिक रूपमा घेराबन्दी गरिरहेका छन् भन्ने डरले खिचेको हुन्छ । त्यसैले शत्रुलाई रोक्ने र रणनीतिक रूपमा कमजोर बनाउने प्रयासका लागि चीनले घेराबन्दीको विषय प्रायः उठाउने गरेको छ । कोरिया, भियतनाम र भारत लगायतमा उसले गरेको कारवाहीलाई यही सन्दर्भमा हेर्नुपर्ने हुन्छ । 

सन् १९६० मा भारतका प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरुले सोभियत संघतर्फ बढी नै ढल्किने भूल गरेका थिए अनि तिब्बतमा तनाव बढेपछि त्यहाँबाट भागेका दलाई लामालाई अँगाल्ने त्रुटि पनि गरेका थिए । त्यसपछि माओले भारतलाई चीनको दक्षिणपश्चिमी सीमामा रहेको रणनीतिक जोखिमका रूपमा लिन थालेका थिए । त्यसले गर्दा बेइजिङ सैन्य कारवाहीका लागि तयार भयो । एक महिना चलेको युद्धमा चीन विजयी भयो र त्यसक्रममा नयाँ दिल्ली र सोभियत संघलाई अवमूल्यन गर्दै उसले विवादित भूमि फिर्ता समेत लियो ।

अहिले यी दुई देशबीच चलिरहेको विवाद त्यही पुरानो तनावको पुनरावृत्ति हो । सन् १९६२ मा लागेको रणनीतिक घाउ दशकौंसम्म लुकेर बसेको भए पनि निको भएको चाहिँ थिएन । हालैका वर्षमा विश्व राजनीतिको रणनीतिक नक्सा बदलिरहेको छ । अहिले चीनको उदय भइरहेको छ र अमेरिकाले उसलाई रोक्न खोजिरहेको छ । यस्तो बेलामा भारत वाशिङटनतर्फ ढल्केको छ र अमेरिकाको हिन्द प्रशान्त रणनीति तथा क्वाडको प्रमुख सदस्य बनेको छ । त्यस रणनीतिले चीनलाई जलक्षेत्रीय शक्तिमार्फत रोक्न खोजेको छ ।

चीनलाई घेर्नका लागि नयाँ दिल्लीलाई बाहिरी शक्तिहरूले प्रयोग गरिरहेको विश्वास बेइजिङले लिएको छ जसरी सोभियत संघले भारतको उपयोग गरी चीनको घेराबन्दी गर्न खोजेको थियो । त्यसैले विगतमा जस्तै गरी चीनले भारतलाई कुनै कदम चाल्नुअघि नै रोक्ने काम गरेको हो । मोदी सरकारको लोकरञ्जनवादी र राष्ट्रवादी चरित्रका कारण विदेशी शक्तिले चीनको सीमामा तनाव चर्काउन खोज्दा भारतले त्यसमा साथ दिइरहेको हो । 

यसले गर्दा चीनले भारतको बदलिँदो भूराजनीतिक महत्त्वमाथि प्रतिक्रिया दिनका लागि विभिन्न कदम चालेको छ । पहिलो, चीनले पाकिस्तानसँगको सम्बन्ध थप दरिलो बनाएको छ र उससँग सैन्य सहकार्य बढाएको छ । अनि भारत र पाकिस्तानबीच विवाद हुँदा चीन मध्यस्थकर्ताको भूमिका निर्वाह नगरी पाकिस्तानतर्फ ढल्कन थालेको छ । 

दोस्रो, उसले भारतलाई घेर्नका लागि र जवाफ फर्काउनका लागि आफ्नो सैन्य शक्तिको प्रदर्शन गर्न थालेको छ । सन् २०१७ र २०२० मा सीमामा भएका झडपलाई यसै सन्दर्भमा हेर्नुपर्ने हुन्छ । यस्तो अवस्थामा नयाँ दिल्लीले चीनलाई आफ्नो राष्ट्रिय सार्वभौमसत्तामाथिको जोखिमका रूपमा लिन थालेको छ । भारतलाई घेर्नका लागि चीनले पाकिस्तानलाई उचालिरहेको सोच नयाँ दिल्लीले लिएको छ । मोदीले आफ्नो देशमा उद्योग र उत्पादन क्षमता बढाउन नसकिएकोमा चीनसँगको भिडन्त जिम्मेवार रहेको भनी बेइजिङमाथि दोष थुपार्न खोजिरहेका छन् । चीनबाट सिर्जित समस्याले मोदीलाई आफ्नो पक्षमा राजनीतिक समर्थन प्राप्त गर्नका लागि घृणाको लोकरञ्जनवादी स्रोत उपलब्ध गराएको छ ।

ताइवान जलसन्धिमा तनाव चर्किरहेको बेलामा भारत र चीनबीच सीमाका विषयमा विवाद बढेको छ । तर उनीहरूले यस तनावलाई युद्धतर्फ लैजान भन्दा पनि आआफ्ना जनतासमक्ष आफू सुदृढ रहेको भनी देखाउन र आफ्नो माग अर्को पक्षलाई मनाउनका लागि चर्काइरहेका हुन् । 

कुनै पनि सम्झौता गर्ने क्रममा गरिने मोलतोल यस्तै किसिमको चर्को हुने गर्छ । तर कुनै सम्झौता भएछ भने पनि त्यसले तात्त्विक परिवर्तन ल्याउने छैन । दुई पक्षबीच व्यापक संरचनागत परिवर्तन आएकाले परिस्थिति सामान्य बन्ने छैन यद्यपि यसको परिणाम सकारात्मक आउन सक्छ र युद्ध नचर्किन सक्छ । यी दुवै देशले एकअर्कालाई शत्रु नभए पनि रणनीतिक प्रतिस्पर्धीका रूपमा हेर्न थालेका छन् र उनीहरूको भूगोलले पनि यस असहजतालाई थप बढाएको छ । 

अहिले हासिल हुन सक्ने सबभन्दा राम्रो कुरा भनेको स्थिरता हो । चीनले बनाएका कतिपय अन्तर्राष्ट्रिय संगठनहरू शांघाई कोअपरेसन अर्गनाइजेसन तथा ब्रिक्समा भारत सदस्य कायम छ तर यसले यी दुई देशबीचको भिन्न चासोलाई परिवर्तन गर्दैन । आर्थिक तहमा भारतले भविष्यमा पनि चीनको लगानी खोजिरहनेछ तर दुई देशबीचको शक्ति सन्तुलनलाई नै परिवर्तन गर्ने प्रविधि तथा पूर्वाधार लगायतका रणनीतिक क्षेत्रमा उसले चीनसँग कुनै सम्झौता गर्ने छैन । अनि उसले बेइजिङविरुद्ध संरक्षणवादको नारा घन्काइरहनेछ । उदाहरणका लागि, गत मे महिनामा कोभिडले अस्तव्यस्त पारिरहेको बेलामा समेत मोदीले चिनियाँ खोप ल्याउने सोच राखेनन् । 

द टाइम्स अफ इन्डियाको लेखमा उल्लेख भएअनुसार, भारतलाई आफ्नै क्षेत्रमा अल्झाएर राख्न सके घेराबन्दीको रणनीति सफल हुने बेइजिङको सोच छ । त्यसका लागि उसले सीमा क्षेत्रमा आफ्नो सैन्य शक्ति बढाउँदै लगेको छ र इस्लामाबादलाई सशक्त बनाइरहेको छ । अफगानिस्तानमा विकसित परिस्थितिले पनि मोदीलाई कमजोर बनाएको छ किनकि तालिबान भारतविरोधी हुन् । 

उता बेइजिङले नेपाल, बंगलादेश र श्रीलंका जस्ता भारतका छिमेकी मुलुकहरूमा प्रभाव जमाउनका लागि कोशिश गरिरहनेछ । क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन आफ्नो पक्षमा पार्नका लागि भारत र चीन दुवैले ती देशहरूलाई प्रभावमा राख्नुपर्ने हुन्छ । द टाइम्स अफ इन्डियाको लेखमा उल्लेख भएअनुसार, भारतलाई आफ्नै क्षेत्रमा अल्झाएर राख्न सके घेराबन्दीको रणनीति सफल हुने बेइजिङको सोच छ । त्यसका लागि उसले सीमा क्षेत्रमा आफ्नो सैन्य शक्ति बढाउँदै लगेको छ र इस्लामाबादलाई सशक्त बनाइरहेको छ । अफगानिस्तानमा विकसित परिस्थितिले पनि मोदीलाई कमजोर बनाएको छ किनकि तालिबान भारतविरोधी हुन् । 

यसबाट के निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ भने भूराजनीतिक खेलका लागि खेलाडी र खेलमैदान दुवै तयार छन् । अनि चीन र भारतबीचको शत्रुता झनै बढ्नेछ । यी दुई मुलुकबीच एकअर्काका विरुद्ध लामो समयदेखिको गुनासो मात्र नभई एकअर्काको अनुकूल नरहेका रणनीतिक स्वार्थ र महत्त्वाकांक्षा समेत छन् । त्यो स्वार्थ र महत्त्वाकांक्षालाई अर्को पक्षले अवमूल्यन गर्न खोजेको आरोप उनीहरू लगाउँछन् । 

हिन्द–प्रशान्तविरुद्ध बेल्ट यान्ड रोड इनिसिएटिभ र त्यसअन्तर्गतको चीन–पाकिस्तान आर्थिक कोरिडोर सबैले गर्दा दक्षिण एसियाको नियति दोधारमा पारेको छ । यसका प्रतिस्पर्धी भिजनहरू रणनीतिक रूपमा एकअर्कासँग मिल्ने किसिमका छैनन् । यसको अन्तिम परिणाम के हुन्छ अनुमानकै विषय हो तर सुखद अन्त्य चाहिँ पक्कै हुँदैन ।

आरटीमा प्रकाशित टम फाउडीको विश्लेषणलाई लोकान्तरका लागि विन्देश दहालले अनुवाद गरेका हुन् ।

TATA Below
NLIC
साउन १९, २०७९

अमेरिकी संसद्की सभामुख न्यान्सी पलोसीको ताइवान भ्रमण खतरनाक रणनीतिअन्तर्गत आएको देखिन्छ ।  एक चीन नीतिलाई परित्याग गरी ताइवानको स्वतन्त्रतालाई समर्थन गर्न अमेरिकाका नवअनुदारवादीहरूले राखिरहेको मागलाई पल...

साउन २३, २०७९

चीन र अमेरिकाबीचको सम्बन्ध अहिले निकै चिसिएको छ र त्यसको प्रमुख कारण ताइवान हो ।  अमेरिकी संसद्की सभामुख न्यान्सी पलोसीले चीनलाई रणनीतिक पासोमा पार्ने उद्देश्यले ताइवान भ्रमण गरेपछि चिनियाँ जनमुक्ति से...

साउन १६, २०७९

युक्रेन सरकारले देशको पूर्वी भागमा रहेको डोनेत्स्क क्षेत्रका बासिन्दालाई सकेसम्म छिटो सुरक्षित स्थानतर्फ जान आदेश दिएको छ ।  जाडो महिना आउनुअघि डोनेत्स्कबाट निस्केर युक्रेनको नियन्त्रणमा रहेको पश्चिमी भूभागम...

साउन १८, २०७९

सन् १९९० को नोभेम्बर अर्थात् वि.सं. २०४७ मंसिरमा नेपालको अन्तरिम सरकारका प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराईले भारतको भ्रमण गरेका थिए ।  २०४७ सालको संविधान जारी भएपछि २०४८ सालमा प्रतिनिधि सभाको चुनाव हुने...

साउन २०, २०७९

अमेरिकी सभामुख न्यान्सी पलोसीले ताइवान भ्रमण गरेपछि आक्रोशित चीनले ताइवान वरपर लगातार युद्धाभ्यास गरिरहेको छ ।  ताइवानमा उठेका स्वतन्त्रता (अलग राष्ट्र बनाउने) स्वरहरूलाई क्रमशः दबाउँदै जाने रणनीतिअन्तर्ग...

साउन १८, २०७९

निर्वाचन आयोगले प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई भेटेर निर्वाचनको मिति सिफारिश गरेको एक महिना बित्न लाग्यो, तर सरकारले अझै प्रदेशसभा र प्रतिनिधिसभा चुनावको मिति तोक्ने सकेको छैन ।  गत असारको २२ गते न...

अत्यावश्यक ६ सुधार जसले न्यूनीकरण गर्नसक्छ सहकारीमा व्याप्त विकृति

अत्यावश्यक ६ सुधार जसले न्यूनीकरण गर्नसक्छ सहकारीमा व्याप्त विकृति

साउन २३, २०७९

नेपालको आर्थिक विकासमा सार्वजनिक, निजी र सहकारी ३ खम्बे नीतिलाई अवलम्बन गरिएको छ । संविधानमा समाजवादको परिकल्पनासहित सार्वजनिक, निजी र सहकारी क्षेत्रको प्रवर्द्धन गरी तीब्र दीगो आर्थिक विकासको मार्गनिर्देशन भएको ...

'कुकुर्नी कमिनीको बकपत्र'

'कुकुर्नी कमिनीको बकपत्र'

साउन २२, २०७९

थुक्क कुकुर्नी भनेर कडा स्वभावका आमाहरूले आफ्ना छोरीलाई गाली गर्दा 'त्यसो नभन्नु न यार' भनेर मैले धेरैपटक खिन्नता प्रकट गरेको छु । तर, मलाई पनि आमाले यदाकदा कुकुर भनेर सम्बोधन गर्नुभएको छ । धन्न पण्डित ...

राजनीतिसँगका जनअपेक्षा– अवस्था बदल्ने कि नेता ?

राजनीतिसँगका जनअपेक्षा– अवस्था बदल्ने कि नेता ?

साउन २२, २०७९

राजनीति एउटा त्यस्तो विशेष नीति, दर्शन वा मार्गचित्र हो जसका माध्यमबाट नागरिक जीवनलाई सुखद्, सहज र प्रतिष्ठापूर्ण बनाउन सकिन्छ । यो कठोर साधना पनि हो । राजनीतिले सार्वजनिक जीवनलाई सदैव उच्च महत्त्व दिन्छ र आफ्नो घो...

ad
x