×
Bajaj Top
Khukuri
FONEPAY

श्रीमद्भागवतको नाम नसुन्ने कमै हुनुपर्छ । सर्वाधिक बढी पाठ–पारायण तथा प्रवचन हुने पुराण यही हो । यसलाई भुक्तिमुक्ति प्रदायक पुराण मानिन्छ ।

Sanima Bank
morang Auto yamaha

मर्ने बेला एउटै मात्र श्लोक सुने पनि मुक्ति पाइन्छ भन्ने उल्लेख छ । पितृमुक्तिका लागि पनि यसको पाठ हुने गर्छ । हिजोआज विकास निर्माणका लागि समेत भागवत लगाउने चलन छ ।


Advertisment
NMB BANK
RMC TANSEN
shivam island

प्रायः यसको साप्ताहिक अनुष्ठान हुने गर्छ, जसलाई लोकभाषामा सप्ताह लगाउने भनिन्छ । हिजोआज एकाह विधिको चलन पनि उत्तिकै बढ्दै गएको छ ।  

वेद र उपनिषद्को सार मानिएको यस पुराणलाई परमहंस संहिता भनिएको छ । महामुनि पाणिनीले भिक्षुगीता भनेका छन् । यसको अर्थ भिक्षुहरूले रुचाउने विषयवस्तु बढी छन् भन्ने हो । यो एउटै ग्रन्थले योगीदेखि भोगीसम्मका चाहनालाई पूरा गरेको छ ।

Vianet communication
IME BANK INNEWS
LAxmi BAnk

शुकदेव जस्ता जन्मसिद्ध परमहंस योगीलाई पनि यसैले तानेको छ । राजा परीक्षित जस्ता भोगी पनि यसैमा आकर्षित भएका छन् ।  गोकर्ण जस्ता महाज्ञानीलाई पनि यही मन परेको छ । धुन्धुकारी जस्ता महाअज्ञानीलाई पनि यसैले तानेको छ ।

संसारमा जस्तो आँखाले हेर्‍यो, त्यस्तै देखिने र जसरी व्याख्या गर्न खोज्यो, त्यसैगरी व्याख्या भइदिने कुनै ग्रन्थ छ भने भागवत नै छ भन्नुपर्छ । कर्मयोगीहरूका लागि यही ग्रन्थ बेजोड कर्मयोगको साधन हुन पुगेको छ । ज्ञानयोगीहरूका लागि यही ग्रन्थ विशुद्ध ज्ञानको साधन बन्न पुगेको छ । भक्तियोगीहरूका लागि यही ग्रन्थ भक्तियोगको साधन बनेको छ । ध्यानयोगीहरूका लागि यही ग्रन्थ ध्यानयोगको साधन बन्न पुगेको छ ।

गीता, ब्रह्मसूत्र र उपनिषद्लाई प्रस्थानत्रयी भनिन्छ । यो भनेको मुक्तिमार्गका ३ बाटा भन्ने हो । मुक्ति भन्नाले रोग, भोक, शोक लगायत तमाम दुःखबाट मुक्ति भन्ने बुझिन्छ । भागवत सोही प्रस्थानत्रयीमध्ये ब्रह्मसूत्रको भाष्य मानिएको छ ।   

सर्वप्रथम यस पुराणको उपदेश आदि कल्पमा भगवान् विष्णुले ब्रह्माजीलाई गरेका थिए, जसमा परमात्मातत्व, आत्मातत्व, मायातत्व र जगततत्वको विवेचन भएको थियो । पछि यही ज्ञान ब्रह्माजीले नारदजीलाई दिएका थिए । नारदजीबाट व्यासजी हुँदै शुकदेवसम्म आइपुग्दा विशाल ग्रन्थ बन्न पुगेको देखिन्छ । यसरी गुरुशिष्य परम्परामा चल्दै आएको भागवती ज्ञान शुकदेवले राजा परीक्षितलाई सुनाएपछि सार्वजनिक हुन पुगेको हो ।

नैमिषारण्यवासी ऋषिहरूले कलिकालका मानिसले सजिलै दुःखबाट मुक्ति पाउने उपाय के हो भनेर प्रश्न गर्दा सूतजीले यही भागवत सुनाएका थिए । त्यतिबेलादेखि प्रचलनमा आएको यो पुराण अहिलेसम्म अनवरत चल्दै आएको छ । 

१८ वटा महापुराणमा भागवत पुराण पाँचौ मानिएको छ । यसको अर्थ र महत्त्वको हिसाबले पाँचौं भन्ने होइन । गणनाको हिसाबले यो स्थान निर्धारण गरिएको हो । महत्त्वको हिसावले भन्ने हो भने सर्वाधिक महत्त्वको कुनै पुराण छ भने भागवत नै छ भन्नुपर्ने हुन्छ । 

पुराण पुरुषोत्तम भगवान्को अंगविग्रहमा यस पुराणलाई दाहिने तिघ्रा मानिएको छ । सर्पले टोकेर मरेका राजा परीक्षित मुक्त भएको देख्दा ब्रह्माजीसमेत अचम्भित भएका थिए रे ! कारण धर्मशास्त्रमा अकाल मृत्यु हुनेहरूले मुक्ति पाउँदैनन् भन्ने उल्लेख छ तर राजा परीक्षितले तत्कालै मुक्ति प्राप्त गरेका थिए । 

पद्मपुराणका अनुसार भगवान् श्रीकृष्णले धराधाम छाडेर गोलोकधाम प्रस्थान गर्ने बेला आफ्नो तेज खिचेर राखिदिएकाले भागवतको महत्त्व बढी हुन पुगेको हो । सायद त्यसै भएर हुनुपर्छ, सर्पले टोकेका मानिस नरक जानुपर्नेमा एउटै भागवत सुनेको भरमा कसरी मुक्त भए भनेर ब्रह्माजीले यसको महत्त्व तौलिन खोजेका थिए । त्यतिबेला अन्य सबै पुराणभन्दा एउटै भागवतको भार बढी पाएका थिए रे !

यद्यपि कसैले १८ पुराणमा पाँचौं पुराण देवीभागवतलाई मान्ने गरेका पनि छन् तर त्यो पनि रूपमा मात्र हो । सारमा देवीभागवत भन्नु र श्रीमद्भागवत भन्नु एउटै हो । दुवैले एउटै अद्वैत सिद्धान्तको कुरा गरेका छन् । मात्र फरक भागवतले भक्ति मार्गलाई माध्यम बनाएको छ, देवीभागवतले शक्ति मार्गलाई माध्यम बनाएको छ ।

पुराणहरूका प्रायः ५ वटा लक्षण अर्थात् उद्देश्य हुन्छन् भन्ने उल्लेख भेटिन्छ, जसमा सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वन्तर र वंशानुचरित पर्छन् तर भागवतमा १० लक्षण (उद्देश्य) को कुरा आएको छ, जसमा सर्ग, विसर्ग, स्थान, पोषण, ऊतय, मन्वन्तर, ईशानुकथा, निरोध, मुक्ति र आश्रय पर्छन् ।

भागवतका यिनै १० लक्षण अर्थात् उद्देश्य छन् भन्ने कुरा व्यासजी आफैंले प्रस्ट पारेका छन् । 

१२ वटा स्कन्ध (शाखा) रहेको भागवत पुराणमा ३३५ अध्याय र १८ हजार श्लोक छन् । यस अनुसार प्रमस्कन्धमा १९ अध्याय छन्, जसले अधिकार लीला प्रस्तुत गरेका छन् । यसको अर्थ शिष्य अधिकारी भए गुरुको अभाव हुँदैन भन्ने हो । दोस्रो स्कन्धमा १० अध्याय छन्, जहाँ ज्ञानलीलाको विवेचन भएको छ । 

तेस्रो स्कन्धमा ३३ अध्याय छन्, जसले भगवान्को सर्गलीला विवेचन गरेका छन् । सारा संसार कसरी सृष्टि भएका छन् भनेर देखाउने वा बुझाउने काम यस स्कन्धले गरेको छ । चौथो स्कन्धमा ३१ अध्याय छन् । यिनले पुनः सृष्टिको क्रम बुझाउने काम गरेको छन्, जसलाई विसर्ग लीला भनिन्छ ।

पाँचौ स्कन्धमा २६ अध्याय छन् । यिनले भुवनकोष अर्थात् खगोल भूगोलको व्याख्यान गरेका छन् । यसैलाई स्थान लीला भनिन्छ । छैटौं स्कन्धमा १९ अध्याय छन्, जसले वृत्रासुरको दृष्टान्तद्वारा भगवान्ले भक्तलाई कसरी पोषण गर्छन् अर्थात् रक्षा गर्छन् भन्ने कुरा बुझाउने काम गरेका छन् । यसैलाई पोषण लीला भनिन्छ ।  

सातौं स्कन्धमा १५ अध्याय छन्, जसले सुखदुःखको आधार मानिसको आफ्नै कर्म हो भन्ने कुरा बुझाउने प्रयास गरेका छन् । आठौं स्कन्धमा २४ अध्याय छन् । यिनले मनुहरूको नाम, काम र समय आदिमा प्रकाश पार्ने काम गरेका छन् । यसैलाई मन्वन्तर लीला भनिन्छ । नवौं स्कन्धमा पनि २४ अध्याय नै छन्, जसले सूर्यवंशी र चन्दवंशी राजाहरूको वंशबारे प्रकाश पार्ने काम गरेका छन् । यसैको नाम वंशानुचरित हो । 

दशौं स्कन्धमा ९० अध्याय छन्, जसले निरोध लीला अर्थात् कसरी मनलाई निरोध गरी भगवान्लाई पाउन सकिन्छ भन्ने कुरा बुझाउने काम गरेका छन् । यही नै निरोध लीला हो । एघारौं स्कन्धमा ३१ अध्याय छन् । यी अध्यायमा मुक्तिको कुुरा भएका छन् । यसैलाई मुक्ति लीला भनिन्छ । १२औं स्कन्धमा १३ अध्याय छन्, जसले अन्तिम आश्रयका बारेका प्रकाश पार्ने काम गरेका छन् । यसै अर्थमा यसलाई आश्रय लीला भनिएको हो ।

आध्यात्मिक ज्ञानको भण्डार मानिएको भागवत भौतिक विज्ञानका दृष्टिले पनि उत्तिकै महत्त्वको छ । आधुनिक विज्ञानले सापेक्षतावाद सिद्धान्तको प्रवर्तक महर्षि आइन्स्टाइनलाई मानेको छ तर भागवतमा व्यासजीले त्यतिबेलै यसको सुन्दर दृष्टान्त प्रस्तुत गरेका छन्, जतिबेला आधुनिक विज्ञान प्रकृतिको कुन गर्भमा थियो भन्नेसम्म थाहा थिएन ।

लिङ्ग परिवर्तन, क्लोन प्रविधि, शल्यक्रिया, टेस्ट ट्युब बेबी आदि आधुनिक विज्ञानको उच्चतम उपलब्धि हुन् तर भागवतमा व्यासजीले यिनको समेत सुन्दर व्याख्या गरेका छन् ।

यहाँ वृद्ध मानिसलाई जवान बनाउने प्रविधिको कुुरा पनि आएको छ, उमेर साटासाट गरी इच्छाअनुसार शरीर धारण गर्न सकिने प्रविधिको कुरा पनि आएको छ । थाहा छैन यसलाई प्रयोगमा ल्याउन भने आधुनिक विज्ञानलाई अरु कति समय लाग्ने हो । आशा छ एक दिन आधुनिक विज्ञान त्यहाँसम्म पनि पुग्नेछ । 

Kumari
TATA Below
NLIC
Mega Bottom
पुस १७, २०७८

नेपाल सरकारका पूर्व सचिव एवम् वरिष्ठ साहित्यकार गोपी मैनालीको निबन्ध संग्रह 'घाउ आफैंलाई दुख्छ' विमोचन गरिएको छ ।  शनिवार सुरभि साहित्य प्रतिष्ठानले काठमाडौंमा एक कार्यक्रम आयोजना गरी निबन्ध संग्...

माघ १०, २०७८

पत्रकार तथा साहित्यकार कमल रिजालको ‘पूर्वीय दर्शन मीमांसा’ नामक पुस्तक सार्वजनिक भएको छ । विद्यार्थी पुस्तक भण्डार काठमाडौंद्वारा प्रकाशित पुस्तकमा पूर्वीय दर्शनसित सम्बन्धित ४५ वटा निबन्ध समावेश छन् । &...

पुस २०, २०७८

साहित्यकार तथा व्यवसायी वसन्त चौधरीको ‘अनेक पल और मैं' काव्यसंग्रह र ‘तिमी विनाको म’ कवितासंग्रह सार्वजनिक भएको छ । मंगलवार काठमाडौंको कमलादीमा आयोजित एक कार्यक्रमबीच चौधरीका २ काव्य...

माघ ३, २०७८

नेपाली प्रतिभा प्रतिष्ठान, बेलायतले सन् २०२१ का लागि सम्मान तथा पुरस्कार घोषणा गरेको छ । प्रतिष्ठानका अध्यक्ष गणेश राईका अध्यक्षतामा बसेको भर्चुअल बैठकले वरिष्ठ गीतकार प्रा. डा. कृष्णहरि बराललाई रु. ५० हजारको &...

पुस ४, २०७८

नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका सदस्य सचिव प्रा जगत्प्रसाद उपाध्यायले आजको साहित्यिक लेखनीले अध्यात्मवादका राम्रा कुरालाई ग्रहण गर्दै समाज बदल्ने वैज्ञानिक विश्व दृष्टिकोणलाई आत्मसात् गर्नुपर्ने बताएका छन् । साहित्य सन्...

पुस २०, २०७८

उद्यमी तथा साहित्यकार वसन्त चौधरीको दुईवटा कविता संग्रह सार्वजनिक गरिएको छ ।  ‘तिमीविनाको म’ र हिन्दी भाषामा लेखिएको काव्यकृति ‘अनेक पल और मै’ मंगलवार काठमाडौंमा श्री लूनकरण...

कोभिडपछिको संकट र आर्थिक सुधारको खोजी

कोभिडपछिको संकट र आर्थिक सुधारको खोजी

माघ १३, २०७८

हामीले चाहेर वा नचाहेर विश्व अर्थ व्यवस्थामा मन्दीको चर्चा शुरू भइसकेको छ । केही मुलुकहरूले त्यसलाई हजार कोशिशका बावजूद लुकाउन सकेका छैनन् । अधिकांशले मन्दीलाई गुपचुप राखेर संकट टार्ने कोशिश जारी राखेका छन् ।...

नेपालमा चलिरहेको मिलिट्यान्ट डेमोक्रेसी अर्थात् उग्र लोकतन्त्र

नेपालमा चलिरहेको मिलिट्यान्ट डेमोक्रेसी अर्थात् उग्र लोकतन्त्र

माघ १२, २०७८

हालै मात्र निर्वाचन आयोगले राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) लगायतका राजनीतिक संगठनलाई उनीहरूको विधानमा रहेका केही विशुद्ध सैद्धान्तिक विषयमा असहमति जनाउँदै पत्राचार गरेको छ । निर्वाचन आयोगले राजनीतिक दलहरू...

यसरी नै चलाउने हो कांग्रेसका भ्रातृ संस्था ?

यसरी नै चलाउने हो कांग्रेसका भ्रातृ संस्था ?

माघ ५, २०७८

विश्वविख्यात अर्थशास्त्री एवं कूटनीतिज्ञ चाणक्यले लक्ष्य प्राप्तिका केही प्रमुख सूत्र बताएका छन्। अरू सबैलाई तपसिलमा राख्न सकिन्छ, तर एउटा सूत्रलाई कहिल्यै पनि विस्मृत हुन दिनु हुँदैन । उनी भन्छन्, 'मानिसको सबैभ...