×

NMB BANK
Dabur

पुस्तक समीक्षा

‘नेता बन छोरा नेता बन’ भित्रको काव्यकारिता र 'डायस्पोरिक' चेत

काठमाडाैं | कात्तिक २८, २०८०

NTC
Premier Steels
  • गोपी मैनाली

 

Sagarmatha Cement
Muktinath Bank

कविहरूले केका लागि कविता लेख्छन् भन्नेमा मत्यैक्यता पाइँदैन । कोही आनन्दका लागि भन्छन्, त कोही उपयोगिताका लागि । अझ कोही त अभिव्यञ्जनाको अर्को उद्देश्य नै हुँदैन भन्ने गर्छन् ।  रसवादीहरू आनन्दलाई प्रमुखता दिन्छन् । उपयोगितावादी प्रत्यक्ष प्रयोजनका अर्थमा रहन्छन्, विचारवादीहरूको अर्थमा चिन्तन र चेतना ठूलो हो । अभिव्यञ्जनावादीका अर्थमा अभिव्यञ्जन नै अर्थ, प्रयोजन, उपयोगिता, आनन्द सबैथोक हो । स्वच्छन्दतावादीहरू भावनामा रमाएर शब्द–संकेतमा सलल्ल पोखिन्छन् । स्वयं कवि यी यस्तै आग्रहमा बेवास्तामा रही काव्य गर्छन् । वादको विवेचना गर्ने काम सर्जकको नभई अरूलाई छाडिएको हुन्छ । तर, ऊ जीवन र यसको परिवेशबाट टाढा भने रहन सक्तैन । 


Advertisment
RMC TANSEN
IME BANK INNEWS
shivam ISLAND

कवि सर्वज्ञलाई कसरी लिने ? मेरो आग्रह पनि छैन, अनुराग पनि छैन । तर अक्षरमा भेटिए–पोखिएको सर्वज्ञलाई भन्दा ‘युधिष्ठिर’, ‘जुवाघर’ र ‘क्यासिनो’ मा जुवा साहित्यमा भेटेथें । त्यहाँ जुवामा सबैले गुमाउने मात्र हो, सधैं पराजित भएर जीवन किन बर्बाद पारेका होलान् भन्ने विम्ब निर्माण गरेको पाएँ । ‘साँढे’ मा भने सर्वज्ञलाई पशु विम्ब निर्माण गरी समाजलाई छेकमछेड गर्ने व्यंग्यकारका रूपमा पाएँ । यी दुई भेटाइले सर्वज्ञको प्रवृत्ति नवीन प्रयोग हो भन्ने लागेथ्यो । ‘पुनर्वास’ मा भेटेको सर्वज्ञ भने राष्ट्रप्रेम, देशभक्ति, संस्कृति र पहिचानकर्ता, मानवताको फराकिलो मूल्य राख्ने सीमा साहित्यकारका रूपमा पाएँ ।


Advertisment
SBL

‘पुनर्वास’ ले मलाई अलि बिझ्नेगरी घोच्यो र भावनामा छचल्क्यायो । नेपाली साहित्यमा मन छुने सीमा साहित्य कमै छन्, हाम्रै जीवनमा देखे भोगेको पीडाले छुनु स्वाभाविक थियो । म संलग्न रहेको वृत्ति निजामती सेवामा मैले मानचित्रमा देखेको, नेपालको मानचित्र साँघुरिएको र नेपाली भूमिमाथि गरिएको अतिक्रमणको चित्र साहित्यमा देखें । यो आफूले समाधान गर्ने प्रयास गरेको तर अन्य निकायबाट यथेष्ट सहयोग नपाएको विषय पनि थियो । यसले मलाई द्रवित पनि बनायो । ती मेटिएका मानचित्रहरू फेरि कोर्न, साँघुरिएको मानचित्र फुकाउन ‘पुनर्वास’ ले प्रामाणिकता र भावना एकसाथ राखेकाले मलाई प्रभाव पारेको हो । 

Vianet communication
Laxmi Bank

हातमा रहेको ‘नेता बन छोरा नेता बन’ उनको सिर्जना सन्दर्भको निरन्तरताका टुक्राटुक्री काव्याभिव्यक्तिमा भेट्दै छु । उस अर्थमा सर्जक आफ्ना सन्दर्भ र स्वभावलाई छाड्दैन, निरन्तरता दिन्छ र सकेजति परिस्कारको यात्रामा हुन्छ भन्ने देखिन्छ । सर्वज्ञको लेखनयात्रा आफ्ना स्वभावमा खारिँदै परिपक्व बन्दै गएको छ । इलियटले भने झैँ एउटा प्रौढ साहित्यकार इतिहास हुन्छ, धरणिधरले भने झैँ भावमा हुन्छ, लक्ष्मीप्रसादले भने झैँ स्वच्छन्दताको वयेलीमा हुन्छ, लेखनाथले भने झैँ लालित्यमा हुन्छ । भूपिमा जस्तो स्लीलता र गोपाल रिमालमा झैँ साहसमा हुन्छ । ऊ समाज, समय, प्रकृति र यसका मूल्यबाट निरपेक्ष रहन सक्दैन । यी छनकहरू सर्वज्ञको कवितामा पाइएका छन् । 

तीसवटा कविता भएको कवितासंग्रह संस्कृति र समाजबाट शुरू भएर आशा र उत्साहको ‘कर्णधारको नाममा’ टुंगिन्छ । जुवा साहित्य, सीमा साहित्य र व्यंग्य विधानमा चिनिएका सर्वज्ञ अहिले भने त्यसका अलावा डायस्पोरिकचेत साथ आएका छन् । विस्तृत बन्दै जानु, विविध बन्दै जानु र त्यही विशिष्टता भित्र्याउँदै जानु सर्जकको विशेषता हो । 

शीर्षक हेर्दा ‘प्राइमा फेसी’ (पहिलो आकृति) मा व्यंग्य कविताजस्तो लागे पनि यो त्यतिमा सीमित छैन । मातृभूमि छाडेर विदेशलाई कर्मभूमि बनाएकाहरूको दुःख, राष्ट्रप्रेम, पीडाको आभिव्यक्ति र पहिचान खोजीको यौगिक भावना, भौतिक सुख र मनोवैज्ञानिक भावातिरेकलाई कविताले ठाउँ–ठाउँमा उठाएको छ । ‘अम्रिका’, ‘लिलामीमा मुटुु’जस्ता कवितामा यस्तै डायस्पोरिकचेत पाइन्छ ।

तर, सर्वज्ञ जुवा साहित्यको आफ्नो प्रयोगलाई यहाँ पनि भुल्न सक्दैनन् । जुवामार्फत बिग्रेको समाजको प्रस्तुति र त्यसबाट मुक्तिको चेतना दिन्छन् । ‘द्युतक्रीडा’ मा ‘लाग्यो जो जुवामा खेल्न गयो जीवन बर्बाद, सकिन्छ सम्पत्ति सकिएर जान्छ घरबार’ । जुवा एउटा नशा, दुर्व्यसन हो । मानिस लहड र रहरमा यस्तै दुर्व्यसनमा जानीनजानी बर्बादी झेल्दैछ । यो सुन्दर जीवनलाई खराब आदतबाट बर्बाद नगर्न जुवालाई प्रतीक बनाएर ‘द्युतक्रीडा’ मा अभिव्यञ्जन गर्दछन् । साहसले जित्नुपर्ने जीवनका अनेकन पाटामाथि यसले घच्घच्याएको छ । 

सीमा साहित्य (फ्रन्टिएर लिटरेचर) को प्रवृत्तिलाई ‘सीमा’ ले बताएको छ । पुनर्वासको पीडालाई सीमामा साँघुर्‍याइएको छ । सर्वज्ञका कविताहरूमा नैतिक आचरण, चित्त शुद्धि र असल व्यवहारको आग्रह पाइन्छ । ‘बलात्कारीलाई कोर्रा’ जस्ता कविता यसका प्रतिनिधि हुन् । सर्वज्ञको अर्को प्रवृत्ति व्यंग्यात्मकता हो । आफ्ना काव्याभिव्यक्तिलाई व्यंग्यको लेप लगाएर सम्प्रेष्य र ओझपूर्ण बनाउन उनी सिपालु छन् । व्यंग्यमार्फत समाज, पात्र र प्रवृत्तिलाई नङ्ग्याइएको छ । ‘नेता बन छोरा नेता बन’ समकालीन नेपाली राजनीतिमाथि कडा प्रहार हो । ‘गोरु’ झनै कडा प्रहार । 

प्रकृतिमा सौन्दर्य देख्ने र सौन्दर्यलाई शक्ति भन्ने सर्वज्ञको कलावादी सामर्थ्य ‘नेता बन छोरा नेता बन’मा देखिएको छ । कविताभित्र प्रकृतिसापेक्ष मन, मनसापेक्ष प्रकृतिको सुन्दर चित्र कोरिएको छ । मन सौन्दर्यमा रमाएको, रुमल्लिएको र हराएको छ । मानिस विदेशिए पनि मन स्वदेशिन्छ भन्ने देखाइएको छ । इतिहास र संस्कृतिलाई सम्मान गरेर मौलिकताको सम्वर्द्धनमा पनि नेता बन छोरा नेता बन अब्ब्ल छ । मानवीय आदत, इष्र्या र छोपिएका अनेकन संकुचनहरूलाई कविताले सतहमा ल्याएको छ । संघर्षमा विभाजित मान्छे, आत्मिकतामा हराएको मान्छे र अरू धेरै कुराहरूमा लुकेलुकाइको मान्छे चित्कार, चाह र चेतको विम्ब हो ‘नेता बन छोरा नेता बन’ ।

अतीत, वर्तमान र सुदूर सपनाका स–साना चित्रहरू छन्, कवितामा । ‘नेता बन छोरा नेता बन’मा हिमाल छ । अम्रिका (अमेरिका) छ । छाप्रो छ । महल छ । मन छ । मोहकता छ । इर्ष्या छ । आरिस छ । धर्म छ । आचरण छ । प्रेम छ । पीडा छ । आशा र आक्रोश पनि छ । यी सबैले जीवनका अर्थ खोजिरहेका छन् । जीवनको अर्थ र अस्तित्व खोज्न धेरै बिन्दुहरू रेखा बनेर ‘कनेक्टिङ द डट’ बनाइरहेका छन् । आखिर मानिस यही अर्थ र अस्तित्वको अनन्त यात्रामा हिँडिरेहछ, निजत्वको आनन्द र सपनाको सन्तुष्टि खोजिरहेछ । कविता संग्रह यसर्थ विशिष्ट छ । 

– मैनाली निवास
क्षितिज मार्ग, शङ्खमूल । 

hAMROPATRO BELOW NEWS
NLIC
TATA Below
कात्तिक १३, २०८०

वरिष्ठ पत्रकार तथा साहित्यकार आचार्य कमल रिजालद्वारा लिखित उपन्यास ‘सुकर्म’को अंग्रेजी संस्करण ‘डीप क्वेस्ट' प्रकाशित भएको छ । २०६९ सालमा नेपालीमा प्रकाशित उक्त उपन्यासको अंग्रेजी संस्करणलाई स...

असोज ६, २०८०

सानीमा भेट्न चितवन गएको थियो गोपाल चार दिन हिँडेर । राप्ती किनार नजिकको सानो गाउँमा बस्दै आएकी थिइन् उनी, जो पहाडमा खान लाउन नपुगेपछि केही वर्ष अघि पुगेकी हुन् त्यतातिर । त्यतिबेला अहिलेजस्तो यातायातको साधन...

कात्तिक ८, २०८०

पहाडमा उखु पेलेर खुदो पकाउने समय पारेर मधेशको गर्मी छल्न राजेन्द्र काका (ठूलो भुँडी लागेकाले हामीले मोटे अंकल भन्थ्यौं) गुल्मीको पहाड घरमा आउँथे । चैत–वैशाखको समयमा कोलबाट पेल्दै गरेको उखुको रस, रसेट...

असोज ५, २०८०

वरिष्ठ मुटु रोग विशेषज्ञ डा. ओम मूर्ति ‘अनिल’द्वारा लिखित पुस्तक ‘जीवन्त सम्बन्ध’  लोकार्पण गरिएको छ। शुक्रबार राजधानीको बसुन्धरामा एक कार्यक्रमकाबीच लेखक डा. ओम मूर्तिकी आमा राजकुमा...

कात्तिक ८, २०८०

असोज तेस्रो साता बिहीबार, बुकीबाट गोठ औल झर्ने दिन । लाहुरेहरू आउनु र बुकीबाट गोठालाहरूको हुल गाउँमा झर्नु दशैंको रौनक हो । ‘भोलि साँझ डाँफे चराउन जाने’, सुत्ने बेला गोठमा सल्लाह भयो । घर...

मंसिर २, २०८०

गोपाललाई सानैदेखि धूमपानको लत बसेको थियो, शायद संगतको प्रभाव भनेको यही हुनुपर्छ । घरमा बाबुदाजुहरू हुक्का तान्थे । त्यति बेलाको चलन के भने सबैभन्दा सानोले तमाखु भर्नुपर्ने । त्यतिसम्म त ठीकै थियो, सल्काएर समे...

‘कुशासन’- पवित्रतालाई समेत छायाँमा पारेको एक बदनाम शब्दावली

‘कुशासन’- पवित्रतालाई समेत छायाँमा पारेको एक बदनाम शब्दावली

फागुन १७, २०८०

हामीले सुन्दै आएको शब्द ‘कुशासन’को दुई फरक अर्थ हुन्छ । धेरैले राज्य शासनसँग जोडिएको घिनलाग्दो शब्द 'कुशासन' सुन्नुभएकै छ। पूजापाठ वा पवित्र कार्यमा बिछ्याइने कुशबाट बनेको चकटी वा आसनलाई प...

गल्ती दर्शनको सन्देश

गल्ती दर्शनको सन्देश

फागुन १२, २०८०

हामी प्रायः गल्ती गर्नु हुँदैन भन्छौँ, गल्ती हुन्छ कि भनेर डराउँछौँ । आफ्ना नानीहरूलाई पनि यस्तै शिक्षा दिन्छौँ । गल्ती गर्नु राम्रो होइन भन्छौँ, गल्ती गरे दण्ड पाइन्छ भन्ने गर्छौँ, तर गल्ती भन्ने कुरा नै त्यस्तै । नगरौँ...

प्रशासनिक सुधारको पाटो– ४ : नैतिकता, सदाचार र अनुशासन

प्रशासनिक सुधारको पाटो– ४ : नैतिकता, सदाचार र अनुशासन

फागुन ८, २०८०

भनिन्छ, राज्यलाई सधैँ इमान्दार मानिसहरूको खाँचो हुन्छ । सबैभन्दा इमान्दार मानिस राज्यलाई नै खाँचो हुन्छ, किनकि नागरिक हकहितका लागि गरिने काम, प्रयोग गरिने साधन र अभ्यास गरिने अधिकारमा इमान्दारिता देखिनुपर्दछ, ...

x