आमाले मलाई सानैमा छाडेर अर्को विवाह गर्नुभयो । अनि बुबा विदेश गएर घर आउनुभएन । मलाई एक्लोपन महसुस हुन्थ्यो । एक दिन अभिषेक भन्ने साथीको साइकल कुदाएको थिएँ, बिग्रियो । अभिषेकले काकाको घरबाट फोन झिकेर ल्याएर आउ केही भन्दिनँ, एक/दुई हजार दिन्छु भन्यो । मैले मोबाइल ल्याएर अभिषेकलाई दिएँ । काकीले थाहा पाउनुभयो । अनि मलाई तँ चोर त मरेको भए पनि हुने, किन बेचेको होलास् भन्नुभयो । अनि के–के भयो, सहन सकिनँ । आत्महत्याको प्रयास गरेँ ।

– आत्महत्या प्रयासकर्ता २, १४ वर्षीय बालक, सोलुखुम्बु

मलाई त लाग्यो ऊ (छोरा) मर्‍यो म पनि मरिदिन्छु । त्यसपछि मलाई मेडिसिन गराउनुभयो । अब एकजना त गयो, अर्को त छ नि भनेर बाँचेको छु । उसको लागि बाँच्नुपर्छ । पोता (नाति) लाई हेरेर बाँच्न मन लाग्छ ।’

– प्रयासकर्ता १५, रौतहट

बिदा पेश गरेर चढाउँदा अर्को आएपछि जाने भनेर सल्लाह भएको थियो । पछि हाकिमले बिदा अगाडि बढाउँदिन के गर्छस् गर् भने । त्यसपछि जिल्लामा आएर डीएसपीसाबलाई भनेर बिदा पास गराएँ । जागिर १७ वर्षको भयो । बढुवा भएको छैन । इन्चार्जले पनि मेरो कुरा सुन्नु भएन । त्यसैले आत्महत्या प्रयास गरेँ ।

– प्रयासकर्ता १, सोलुखुम्बुका ३५ वर्षीय प्रहरी जवान

आत्महत्याको प्रयासपश्चात छोराको व्यवहारमा परिवर्तन भयो । उसले जे मागे पनि पाउँछु भनेर हामीलाई आत्महत्याको डर देखाउँछ । मैले जे गरे पनि हुन्छ भन्ने मानसिकता उसमा छ । तर, हामीले बुझायौं । अब उसले आत्महत्या प्रयास दोहोर्‍याउदिन भनेको छ ।

– प्रयासकर्ता ८, सुनसरी

माथिका यी प्रसङ्ग आत्महत्या प्रयास गर्दा स्वयं व्यक्ति र परिवारले भागेका पीडा हुन् । प्रहरी प्रधान कार्यालयको अन्वेषण, योजना तथा विकास निर्देशनालयले गरेको अध्ययन प्रतिवेदनमा यी विषय समेटिएका छन् । आत्महत्याका घटना धेरै हुने सात प्रदेशका २/२ जिल्ला गरी १४ वटा जिल्लामा प्रहरी खटेर अध्ययन गरेको थियो । आत्महत्या न्यूनीकरणका लागि के कस्ता प्रयासहरू गर्न सकिन्छ भन्ने हेतुले निर्देशनालयले अध्ययन गरेको हो । 

मानसिक रोग (डिप्रेसन), घरेलु हिंसा, गरिबी र परीक्षामा असफल भएपछि हुने आत्मग्लानिका कारण व्यक्तिले आत्महत्या रोज्ने गरेको अध्ययनले देखाएको छ । अध्ययनअनुसार ९० प्रतिशत मानिसले मानसिक रोगकै कारण आत्महत्या रोज्ने गरेको देखिन्छ । मानिसले सामाजिक परिवेशका कारणले मात्रै आत्महत्या रोज्ने गरेको भन्ने बुझाइ गलत रहेको अध्ययनले देखाएको छ । 

निकै निराश हुने, दुखी कुरा गर्ने, संसार नै सकिएजस्तो कुरा गर्नु भनेको आत्महत्याको लक्षण रहेको अध्ययनबाट देखिन्छ । ‘व्यक्तिले जब आत्महत्याको योजना बनाउँछ, त्यसपछि पहिला दुखी भएको मानिस अचम्मले खुसी हुन्छ,’ निर्देशनालयका प्रमुख डीआईजी राजेशनाथ बास्तोलाले भने, ‘साथीभाइ भेटघाट गर्ने र घुमफिर पनि गर्न थाल्छ । इन्टरनेटमा पनि खोजीनीति गर्न थाल्छ । समग्रमा भन्दा डिप्रेशनमा जाने, निराशावादी कुरा गर्ने व्यक्तिलाई बढी निगरानी गर्नुपर्छ ।’ 

आत्महत्या न्यूनीकरण गर्न रूपन्देही प्रहरीले तीन वृत्त (थ्री सर्कल) अवधारणा लागू गरेको छ । नागरिकले आत्महत्यालाई अन्तिम विकल्पको रूपमा किन रोज्छन्, कुन वर्ग विशेषले अधिक आत्महत्या गरेका छन्, आत्महत्याको घटनामा कुनै समानता छ/छैन, आत्महत्या प्रयासमा असफल भएका व्यक्तिको मनोदशा कस्तो हुन्छ र आत्महत्या निरुत्साहित गर्ने उपाय के–के हुनसक्छन् भनेर प्रहरीले आत्महत्या न्यूनीकरणको कार्ययोजना नै तयार पारेको अध्ययनले देखाएको छ । 

अध्ययनमा मनोचिकित्सकहरूसँग समेत अन्तर्वार्ता लिइएको थियो । उनीहरूले आत्महत्या प्रयास गरेका व्यक्तिलाई परिवार र समुदायबाट हेलत्तोको व्यवहारले हेर्न नहुने र आफ्ना छोराछोरीको बानी व्यवहारलाई अभिभावकले बेलाबेलामा निगरानी बढाउनुपर्ने जस्ता सुझाव दिएका थिए । विशेषगरी बालबालिका र किशोरकिशोरीको हकमा उनीहरूको मनमा गड्ने गरी गाली गर्ने, होच्याउने जस्ता कामहरू अभिभावकले गर्न नहुने सुझाव मनोचिकित्सकहरूको थियो । 

अध्ययनका क्रममा प्रहरीले १७ जना आत्महत्या प्रयास गर्ने व्यक्ति, ३० जना आत्महत्या गरेका घरपरिवारका सदस्य, २१ जना मनोचिकित्सक र १२ जना अनुसन्धान अधिकृत गरी ८० जनाको अन्तर्वार्ता लिएको थियो । त्यस्तै ७७ जिल्लामा आर्थिक वर्ष २०७८/०७९ र २०७९/०८० मा दर्ता भएका आत्महत्या र आत्महत्या दुरुत्साहनसम्बन्धी कसुरको मिसिल अध्ययन गरेको थियो । 

आत्महत्या प्रयास गरेका व्यक्तिहरूलाई समुदायले गर्ने व्यवहारको विषयलाई पनि अध्ययनमा समेटिएको थियो । जसअनुसार ४५ प्रतिशतले समुदायबाट सहानुभूति राख्ने गरेको बताएका थिए । १९ प्रतिशतले भने समुदायबाट घृणाको व्यवहार पाएको उल्लेख गरेका छन् । १७ प्रतिशतले सहयोग गर्ने, १० प्रतिशतले माया गर्ने, ९ प्रतिशतले त वास्तै नगर्ने गरेको जवाफ दिएका थिए । 

वर्गका आधारमा अध्ययन गर्दा सबैभन्दा बढी विपन्न वर्गकाले आत्महत्या रोज्ने गरेको देखियो । ४७ प्रतिशत विपन्न वर्ग, ३८ प्रतिशत मध्यम वर्ग र ५ प्रतिशत सम्पन्न वर्गले आत्महत्या रोजेको अध्ययनले देखाएको छ । 

२५ वटा कारणले मानिसले आत्महत्या रोज्ने गरेको अध्ययनले देखाएको छ । जसमा मानसिक तनाव, आर्थिक भार, प्रेममा असफल, घरेलु हिंसा, लागूऔषध दुर्व्यसनी, मादक पदार्थ सेवन, पारिवारिक द्वन्द्व, जबर्जस्ती करणी, बेरोजगारी, असफलता, गम्भीर यौन उत्पीडन, अनैतिक सम्बन्ध, विवाहेत्तर सम्बन्ध, पागलपन, सामाजिक वहिस्कार, जिद्दिपन, एक्लोपना, अभिभावकको संरक्षकत्वमा कमी, दीर्घ रोग, ब्ल्याक मेल, आफन्तसँगको वियोग, आक्रामक व्यवहार, देखासिकी, परिवारको सदस्यको आत्महत्याबाट मृत्यु र शारीरिक अपांगता रहेका छन् । 

अध्ययन गर्दा समुदायमा आत्महत्यासम्बन्धी सचेतनाको अवस्थालाई पनि समावेश गरिएको थियो । जसमा पाँचवटा विकल्प दिइएको थियो । ८८९ जना उत्तरदातामध्ये ८० प्रतिशतले आत्महत्या अन्तिम विकल्प होइन भनेर जवाफ दिएका थिए । त्यस्तै १० प्रतिशतले पारिवारिक सहयोगको कमी र एक्लोपनका कारण व्यक्तिले आत्महत्या रोज्ने गरेको जवाफ दिएका थिए । 

उमेरका आधारमा केलाउँदा १८ देखि २५ वर्ष उमेर समूहका धेरैले आत्महत्या रोज्ने गरेको अध्ययनले देखाएको छ । दुई आर्थिक वर्ष (२०७८/०७९ र २०७९/०८०) को तथ्यांक (कूल आत्महत्या संख्या १३ हजार ७ सय ३०) विश्लेषण गर्दा यो उमेर समूहका २१ प्रतिशतले आत्महत्या रोजेको देखिन्छ । त्यस्तै २५ देखि ३५ वर्ष उमेर समूहका १८.१ प्रतिशत, ३५ देखि ४५ वर्ष उमेर समूहका १६.३ प्रतिशत, १० देखि १८ वर्ष उमेर समूहका १४.९ प्रतिशत, ४५ देखि ५५ वर्ष उमेर समूहका १३.९ प्रतिशत, ५५ देखि ६५ वर्ष उमेर समूहका ९.४ प्रतिशत, ६६ वर्ष माथिका ६.६ प्रतिशत र १० वर्षदेखि मुनिका ०.८ प्रतिशतले आत्महत्या रोज्ने गरेको अध्ययनले देखाएको छ ।

अध्ययनअनुसार ६७ प्रतिशतले झुन्डिएर, ३१ प्रतिशतले विष सेवन गरेर आत्महत्या गरेको देखियो । अविवाहित भन्दा विवाहितले आत्महत्या बढी रोजेको देखिन्छ । 

६६ प्रतिशत विवाहितले आत्महत्या रोज्दा ३३ प्रतिशत अविवाहितले आत्महत्या रोजेको अध्ययनले देखाएको छ । पेशाका आधारमा हेर्दा कृषिमा लागेका २९ प्रतिशत, बेरोजगार २१ प्रतिशत, ज्यालामा काम गर्ने तथा गृहिणी १७ प्रतिशत, विद्यार्थी १४ प्रतिशतले आत्महत्या रोजेको अध्ययनले देखाएको छ । 

अध्ययनले कीटनाशक औषधि बिक्रीको अभिलेख राख्ने, आत्महत्या न्यूनीकरण पालिका समूह गठन गर्ने र आत्महत्या जोखिम मापनको आधारमा कार्यक्रम सञ्चालन गरेर चेतना अभिवृद्धि गराउनुपर्ने निष्कर्ष निकालेको छ । 

प्रहरी महानिरीक्षक वसन्तबहादुर कुँवरले असारमा बुझाएको अध्ययन प्रतिवेदनमा १९ वटा सुझाव दिइएको छ । जसमा नेपाल प्रहरी अपराध कार्ययोजना आत्महत्या तथा आत्महत्या प्रयासका घटनाको अभिलेख राखी नियमित अनुगमन, मूल्यांकन गर्न भनिएको छ ।

यस्तै आत्महत्या रोकथाम तथा न्यूनीकरणमा सचेतना सामग्रीको संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राखेर प्रचारप्रसार गर्ने, सामाजिक सञ्जालको विशेष निगरानी गरी आत्महत्या प्रयास गर्नेलाई उद्धार गर्ने, प्रत्येक जिल्ला स्तरमा आत्महत्या भएका र प्रयास भएका घरपरिवारको विस्तृत अभिलेख तयार गर्ने, प्रत्येक जिल्लामा आत्महत्या न्यूनीकरणका लागि कार्यदल गठन गर्नेलगायत सुझाव प्रतिवेदनमा दिइएको छ ।