२६ जेठ २०८३, मंगलबार
विश्व राजनीतिको रंगमञ्चमा डोनाल्ड ट्रम्प यस्ता पात्र हुन्, जसको उदयले स्थापित कूटनीतिक मर्यादा र शक्ति सन्तुलनको आधारभूत ढाँचालाई नै हल्लाइदिएको छ । ट्रम्पलाई केवल एक अमेरिकी राष्ट्रपतिको रूपमा हेर्नु सतही विश्लेषण मात्र हुनेछ । उनी त एउटा राजनीतिक झिल्को हुन्, जसले विश्व व्यवस्थामा वर्षौंदेखि जमेको हिउँ पगाल्ने नाममा डढेलो सल्काउने काम गरेका छन् । विशेष गरी रुस र युक्रेनको सन्दर्भमा ट्रम्पको नीति र व्यवहारले विश्वलाई एउटा यस्तो दोबाटोमा उभ्याइदिएको छ, जहाँबाट एकातिर अनियन्त्रित युद्धको भय छ भने अर्कोतिर लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको अवसान ।
ट्रम्प युगको उदय: लोकतन्त्रको आवरणमा अधिनायकवादको प्रवेश
सन् २०१६ मा जब डोनाल्ड ट्रम्प अमेरिकी राजनीतिको मूलधारमा प्रवेश गरे, धेरैले यसलाई एउटा अस्थायी लहर मात्र ठानेका थिए । तर, यो लहर होइन, एउटा यस्तो सुनामी सावित भयो जसले सात दशकदेखि टिकेको विश्व व्यवस्थालाई हल्लाइदियो । ट्रम्पको उदय केवल एक व्यक्तिको विजय थिएन । यो स्थापित कूटनीति, उदारवादी लोकतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय मर्यादामाथि पपुलिज्म (लोकप्रियतावाद)को पहिलो ठूलो प्रहार थियो । अमेरिका फर्स्टको नारा दिएर उनले विश्वलाई अमेरिका कसैको अभिभावक होइन, बरु एउटा व्यापारिक एजेन्ट हो भन्ने सन्देश दिए ।
ट्रम्पको उदयले विश्वभरका दक्षिणपन्थी र अधिनायकवादी नेताहरूलाई एउटा नयाँ ऊर्जा दियो । जब लोकतन्त्रको मन्दिर मानिने अमेरिकामा नै 'सत्य'लाई 'फेक न्युज'ले विस्थापित गर्न थाल्यो, तब विश्वभर 'ट्रम्पवाद' एउटा राजनीतिक मोडेल बन्न पुग्यो । यो मोडेलको मुख्य विशेषता भनेकै विभाजन, अविश्वास र अराजकता हो ।
ट्रम्पको उदयलाई विश्व राजनीतिमा एउटा नयाँ युगको शुरूआत वा 'ट्रम्पिज्म'को उदयका रूपमा हेरिन्छ, जसले दोस्रो विश्वयुद्धपछिको स्थापित उदारवादी विश्व व्यवस्थालाई नै हल्लाइदिएको छ । उनले लेनदेनमुखी विदेश नीति अपनाए, जसले गर्दा नेटोजस्ता पुराना सैन्य गठबन्धन र विश्व व्यापार संगठन जस्ता संस्थाहरूको सान्दर्भिकतामाथि प्रश्न उठेको छ ।
ट्रम्पको तत्कालीन उदय केवल एक व्यक्तिको सफलता नभई आम जनतामा राजनीतिक प्रणाली, आर्थिक असमानता र सांस्कृतिक पहिचानका विषयमा रहेको गहिरो असन्तुष्टिको उपज हो, जसले विश्वभरि नै चर्चावादी र दक्षिणपन्थी राजनीतिलाई उकास्न मद्दत पुर्याएको छ ।
अहिले सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा, उनको कार्यशैलीले गर्दा एकातिर स्थापित लोकतान्त्रिक मूल्य-मान्यता र प्रेस स्वतन्त्रतामाथि चुनौती थपिएको छ भने अर्कोतिर विश्व शक्ति सन्तुलनमा चीन र रुसजस्ता शक्तिहरूसँगको नयाँ र अस्थिर समीकरण बनेको छ ।
सूचना प्रविधिको दुरुपयोग, 'फेक न्यूज' को बिगबिगी र समाजमा बढेको ध्रुवीकरणले गर्दा साझा सत्य स्थापित गर्न कठिन भएको छ । जसले गर्दा विश्व राजनीति एउटा अनिश्चित र संकटपूर्ण मोडमा आइपुगेको देखिन्छ । साँच्चै भन्ने हो भने, ट्रम्पको उदयले विश्वलाई एकतर्फीवादतर्फ धकेल्दै परम्परागत वैश्विक सद्भाव र सहकार्यको ठाउँमा अनिश्चितता र प्रतिस्पर्धाको जग बसालेको छ ।
रुस र ट्रम्प: 'प्रोक्सी' युद्ध र कूटनीतिक विरोधाभास
ट्रम्प कालसँगै रुससँगको सम्बन्ध सधैं एउटा रहस्यमयी पर्दाभित्र रहेको छ । एकातिर अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूले सन् २०१६ को निर्वाचनमा रुसी हस्तक्षेपको किटानी दाबी गरिरहे, अर्कोतिर ट्रम्पले भ्लादिमिर पुटिनसँगको सम्बन्धलाई व्यक्तिगत रूपमा सुमधुर देखाउने प्रयास गरिरहे । तर, यो सुमधुरता केवल एउटा भ्रामक आवरण मात्र थियो ।
सन् २०२६ को अप्रिलसम्म आइपुग्दा रुस र युक्रेनको युद्ध पाँचौँ वर्षमा प्रवेश गरेको छ । ट्रम्पले सधैं दाबी गरे कि उनी यो युद्ध २४ घण्टामा रोक्न सक्छन् । तर उनको 'शान्ति'को परिभाषा युक्रेनका लागि आत्मसमर्पणजस्तै देखियो । ट्रम्पले युक्रेनलाई दिइँदै आएको सैन्य सहायतालाई आफ्नो रणनीतिक स्वार्थको गोटी बनाए ।
अमेरिकाले रुसविरुद्ध कडा आर्थिक प्रतिबन्धहरू मात्र लगाएन, बरु रुसको सामरिक स्वार्थमा गम्भीर चोट पुर्याउने काम गर्यो । रुसले आफ्नो छिमेकी र रणनीतिक बफर जोन मान्ने युक्रेनलाई ट्रम्प प्रशासनले अत्याधुनिक हतियार र सैन्य सहायता उपलब्ध गराएर मस्कोलाई चिढ्याउने काम गर्यो । ट्रम्पले रुसी सिमानामा नेटोको प्रभाव विस्तार गर्न अप्रत्यक्ष भूमिका खेलिरहेका छन् ।
ट्रम्पको नीतिले युरोपलाई यो महसुस गरायो कि अब उनीहरू अमेरिकी सुरक्षा छातामुनि सुरक्षित छैनन् । ट्रम्पका लागि युक्रेनको रगत र आँसु केवल एउटा ब्याड डिल (खराब सम्झौता) मात्र थियो । उनले युद्ध रोक्नुको साटो रुसलाई भू-राजनीतिक लाभ दिलाउने बाटो रोजे, जसले भविष्यमा अरू शक्तिशाली राष्ट्रहरूलाई पनि साना छिमेकी मिच्ने साहस प्रदान गरेको छ ।
युक्रेन ट्रम्पको वैदेशिक नीतिको सबैभन्दा विवादास्पद केन्द्र बन्यो । ट्रम्पले युक्रेनलाई रुस विरुद्धको लडाइँमा ढाल बनाए । उनले युक्रेनलाई दिइने सैन्य सहायतालाई आफ्नो व्यक्तिगत राजनीतिक स्वार्थ र घरेलु राजनीतिको दाउपेचसँग जोडे, जसका कारण उनीमाथि महाअभियोग समेत लाग्यो ।
ट्रम्पको युक्रेन नीतिले रुसलाई उत्तेजित बनाउने काम मात्र गरेन, बरु युक्रेनलाई एउटा अन्तहीन युद्धको भूमरीमा धकेल्ने आधार तयार गर्यो । उनले युक्रेनलाई रुसविरुद्ध उभिन उक्साउने तर संकट पर्दा पूर्ण सुरक्षाको प्रत्याभूति दिन नसक्ने अस्थिर नीति अपनाए । यसले पूर्वी युरोपको सुरक्षा संरचनालाई तहसनहस बनाइदियो, जसको मूल्य आज लाखौं निर्दोष जनताले भोगिरहेका छन् ।
भेनेजुएला: सार्वभौमसत्ताको चीरहरण र साम्राज्यवादी धङधङ्ती
सन् २०२६ को जनवरी ३ मा भेनेजुएलाका राष्ट्रपति निकोलस मादुरोलाई अमेरिकी विशेष सैन्य दस्ताले जसरी क्याराकसबाट नियन्त्रणमा लियो, त्यसले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको धज्जी उडाएको छ । अपरेशन एब्सोल्युट रिजोल्भ नाम दिइएको यो सैन्य हस्तक्षेप कुनै लोकतन्त्र स्थापनाका लागि गरिएको थिएन । यसको मूल उद्देश्य भेनेजुएलाको विशाल तेल भण्डारमा अमेरिकी नियन्त्रण कायम गर्नु र ट्रम्प निकटका ठूला व्यापारिक घरानालाई लाभ पुर्याउनु थियो ।
ल्याटिन अमेरिकामा रुसी प्रभाव रोक्ने नाममा ट्रम्पले भेनेजुएलामाथि जुन प्रकारको आर्थिक युद्ध छेड्ने प्रयास गरे, त्यो कूटनीतिक इतिहासको एक अँध्यारो पक्ष हो । निकोलस मादुरोको सरकार गिराउन लगाइएका प्रतिबन्धहरूले भेनेजुएलाको अर्थतन्त्रलाई टाट पल्टाइदियो । रुसले भेनेजुएलालाई समर्थन गरिरहँदा ट्रम्पले त्यहाँको आन्तरिक मामिलामा नाङ्गो हस्तक्षेप गरे । यसको प्रत्यक्ष मार त्यहाँका गरिब जनतामा पर्यो, जसका कारण लाखौं मानिस शरणार्थी बन्न बाध्य भए । ट्रम्पको यो अस्वाभाविक अपरेशनले देखाउँछ कि उनी साना राष्ट्रहरूको सार्वभौमसत्ता र मानवीय संवेदनशीलता भन्दा पनि आफ्नो भू-राजनीतिक अहङ्कारलाई माथि राख्छन् ।
एउटा सार्वभौम राष्ट्रको राष्ट्रप्रमुखलाई पक्राउ गरेर न्युयोर्कको जेलमा पुऱ्याउनु र त्यहाँको प्राकृतिक स्रोतमाथि कब्जा जमाउनु ट्रम्पको नयाँ साम्राज्यवादी अनुहार हो । यसले विश्वभरका साना राष्ट्रहरूलाई एउटा डरलाग्दो चेतावनी दिएको छ । तपाईंको देशमा प्राकृतिक स्रोत छ र तपाईं ट्रम्पको इसारामा नाच्नुहुन्न भने, तपाईंको देशको अस्तित्व संकटमा पर्न सक्छ ।
अफगानिस्तान र पाकिस्तानको 'विनाशकारी' प्रयोग
अफगानिस्तानमा ट्रम्पको नीति हतारमा गरिने निर्णय र फुर्सदमा गरिने पछुतोजस्तै रह्यो । रुसले अफगानिस्तानमा आफ्नो प्रभाव बढाउन खोजिरहेका बेला ट्रम्पले तालिबानसँग हतारमा सम्झौता गरेर अमेरिकी सेना फिर्ता गर्ने बाटो खोले ।
यसले अफगानिस्तानलाई पुनः मध्ययुगीन बर्बरतामा धकेल्ने काम मात्र गरेन, बरु सम्पूर्ण दक्षिण एसियाको सुरक्षामा प्रश्नचिह्न खडा गर्यो । पाकिस्तानसँगको सम्बन्धलाई ट्रम्पले 'ट्वीटर'को माध्यमबाट कहिले धम्की त कहिले प्रलोभनमा राखेर अस्थिर बनाइदिए ।
अफगानिस्तानबाट गैरजिम्मेवार ढंगले सेना फिर्ता गर्दाको असफलता र त्यहाँ सिर्जना भएको मानवीय संकटको जिम्मेवारी ट्रम्पले कहिल्यै लिएनन् । बरु, उनले अहिले पाकिस्तानलाई नयाँ द्वन्द्वको अखडा बनाइरहेका छन् । पाकिस्तानी सेनालाई हतियार र आर्थिक प्रलोभन दिएर अफगानिस्तान र इरानसँगको युद्धमा धकेल्ने उनको नीतिले दक्षिण एसियाली सुरक्षालाई थप कमजोर बनाएको छ ।
ट्रम्पका लागि पाकिस्तान एउटा यस्तो 'फिल्डिङ' हो, जहाँबाट उनी चीनको 'बीआरआई' परियोजनालाई रोक्न चाहन्छन् । यसले गर्दा पाकिस्तानमा राजनीतिक अस्थिरता मात्र बढेको छैन, बरु उग्रवाद र शरणार्थी समस्याले सिङ्गो दक्षिण एसियालाई नै जोखिममा पारेको छ ।
इरानमाथिको कुर प्रहार: आणविक सम्झौताको चिहान
ट्रम्पको 'अस्वाभाविक अपरेशन'को सबैभन्दा क्रुर नमुना इरानमा देखिएको छ । सन् २०२६ को सुरुवातदेखि नै उनले इरानलाई आफ्नो शर्त मान्न एउटा डेथलाइन दिए । जब इरानले आफ्नो स्वाभिमान त्याग्न तयार भएन, ट्रम्पले इरानका नागरिक विद्युत केन्द्र, पुल र खानेपानी आयोजनाहरूमा बमबारी गर्ने आदेश दिए । यो केवल सैन्य कारबाही थिएन । यो एक प्राचीन सभ्यतालाई अन्धकारमा धकेल्ने प्रयास थियो ।
ट्रम्पले इरानसँगको ऐतिहासिक आणविक सम्झौताबाट अमेरिकालाई एकतर्फी रूपमा बाहिर निकालेर रुसी प्रभाव रहेको मध्यपूर्वमा अशान्ति मच्चाए । कमाण्डर कासिम सुलेमानीको हत्या र इरानमाथि लगाइएका अमानवीय प्रतिबन्धहरूले रुसलाई आफ्नो क्षेत्रीय सहयोगी बचाउन थप आक्रामक हुन बाध्य बनायो । ट्रम्पको यो कदमले विश्वलाई केवल परमाणु युद्धको नजिक मात्र पुर्याएन, बरु इरान जस्तो प्राचीन सभ्यता भएको देशका नागरिकलाई औषधी र आधारभूत आवश्यकताबाट समेत वञ्चित गरायो ।
इरानमाथि लगाइएका कठोर आर्थिक प्रतिबन्ध र प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमणले गर्दा मध्यपूर्वी क्षेत्रमा युद्धको डढेलो सल्केको छ । ट्रम्पको यो हठले गर्दा विश्व बजारमा इन्धनको मूल्य आकासिएको छ, जसको प्रत्यक्ष मार नेपाल जस्ता गरिब राष्ट्रहरूलाई परिरहेको छ । ट्रम्पको कूटनीतिमा संवादका लागि ठाउँ छैन, त्यहाँ केवल मिसाइल र धम्कीको भाषा मात्र छ ।
आन्तरिक दरार र अमेरिकी लोकतन्त्रको अन्तिम सास
ट्रम्पको राजनीतिले अमेरिकी समाजलाई मात्र होइन, विश्वभरका लोकतान्त्रिक जगलाई विभाजित गरेको छ । उनले तथ्यलाई 'फेक न्युज' भन्ने र आफ्ना समर्थकहरूलाई उत्तेजित पारेर संस्थागत संरचनामाथि प्रहार गर्ने जुन प्रवृत्ति बसाले, त्यसले रुसजस्ता अधिनायकवादी शक्तिहरूलाई आफ्नो एजेन्डा स्थापित गर्न झनै सजिलो बनाइदियो । ६ जनवरीको क्यापिटल हिल आक्रमणले विश्वलाई देखायो कि ट्रम्पवादले लोकतन्त्रको मुटुमै प्रहार गर्न सक्छ ।
ट्रम्पले केवल बाह्य विश्वलाई मात्र होइन, अमेरिकालाई नै भित्रभित्रै खोक्रो बनाइदिएका छन् । न्यायालयलाई आफ्नो व्यक्तिगत प्रभावमा राख्ने प्रयास, निर्वाचन परिणामलाई अस्वीकार गर्ने संस्कृति र आफ्ना विरोधीहरूलाई 'कीरा' वा 'देशद्रोही' को संज्ञा दिने उनको शैलीले अमेरिकी लोकतन्त्रको प्राण मानिने 'शक्ति पृथकीकरण' लाई ध्वस्त पारेको छ । जब लोकतन्त्रको जननी मानिने देशमै नेतृत्वले 'सिस्टम' भत्काउन शुरू गर्छ, तब विश्वभरका अधिनायकवादीहरूले त्यसलाई आफ्नो ढाल बनाउँछन् ।
'ट्रम्प' झिल्को निभाउने कि फैलिने दिने ?
ट्रम्प केवल एक व्यक्ति होइनन्, उनी विश्व शान्ति र मानवीय गरिमाका लागि एउटा घातक 'झिल्को' हुन् । उनले सिर्जना गरेको यो 'अस्थिरताको झिल्को'लाई यदि विश्व समुदाय र सचेत नागरिकहरूले बेलैमा निभाउन सकेनन् भने, भोलि संसारका हरेक देशमा नयाँ-नयाँ 'ट्रम्पहरू' जन्मिने छन् ।
ट्रम्प एउटा व्यक्तिको रूपमा जान सक्लान्, तर उनले सिर्जना गरेको ट्रम्पवादको झिल्को अझै जीवित छ । रुस विरुद्धको उनको अपरिपक्व कूटनीति, युक्रेनलाई युद्धको मैदान बनाउने रणनीति, इरान, भेनेजुएलाजस्ता देशहरूमाथि थोपरिएको दबाबले विश्वलाई अस्थिर बनाएको छ । जनताको असन्तोषलाई भजाएर सत्तामा पुग्ने र त्यसपछि विश्व शान्तिलाई नै जोखिममा पार्ने नेतृत्वले अन्ततः विनाश मात्र निम्त्याउँछ ।
आजको आवश्यकता केवल ट्रम्पको आलोचना होइन, बरु त्यो राजनीतिक चेतनाको विकास हो जसले भोलि फेरि यस्ता 'ट्रम्पहरू' जन्मन नदेओस् । साना राष्ट्रहरूको सार्वभौमसत्ता, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको मर्यादा र मानव अधिकारको रक्षाका लागि ट्रम्पवादको विरोध गर्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता हो ।
यदि हामी आज मौन बस्यौँ भने, भविष्यको संसारमा न शान्ति हुनेछ, न न्याय- केवल एक व्यक्तिको उन्माद र शक्तिको ताण्डव मात्र बाँकी रहनेछ । यो झिल्कोलाई बेलैमा वैचारिक रूपमा निभाउन सकिएन भने, यसले भोलि धेरै ट्रम्पहरू जन्माउनेछ र विश्व व्यवस्थाको बाँकी रहेको जगलाई पनि भस्म पारिदिनेछ ।
धमला रत्न राज्यलक्ष्मी (आरआर) क्याम्पसमा पत्रकारिता र राजनीतिशास्त्रमा अध्ययनरत विद्यार्थी हुन् ।
