×

X
Nic Asia
Dabur
Prabhu Bank

सन्दर्भ : राष्ट्रिय योग दिवस

आयुर्वेद र योगको सम्बन्ध

काठमाडाैं | माघ १, २०७९

NTC
Argakhanchi Cement
Premier Steels
TVS INSIDE

आयुर्वेद र योग प्राचीन पूर्वीय धरोहर हुन् । मानव सभ्यतादेखि नै मनुष्यको स्वस्थ रक्षाका निमित्त अझ भन्नुपर्दा धर्म, अर्थ, कामको पूर्ति र मृत्युपश्चात मोक्ष प्राप्तिको वर्णन यी दुवैमा पाइन्छ ।

yONNEX
LAxmi BAnk
nabil BANK inside

यिनीहरूमा निर्दिष्ट गरिएका कुराहरूको परिपालनले मात्र चारै पुरुषार्थ प्राप्त हुन्छ भन्ने शास्त्रीय मान्यता छ । यसरी हेर्दा मनुष्य जन्मको लक्ष्य नै चारै पुरुषार्थ प्राप्त गर्नु हो, त्यो आयुर्वेद र योगको माध्यमबाट सम्भव छ ।


Advertisment
NMB BANK
RMC TANSEN
NIC ISLAND BOX

उद्देश्य

स्वस्थ (आरोग्यवान) ब्यक्तिले मात्र धर्म, अर्थ, कामको पूर्णरूपमा कर्तव्यपालन गर्दै अन्त्यमा मोक्ष प्राप्त गर्न सक्छ, अस्वस्थ व्यक्तिबाट त्यो सम्भव हुँदैन भन्ने कुरा चरकसंहितामा उल्लेख छ ।


Advertisment
Saurya island

धर्मार्थकाममोक्षणाम् आरोग्यं मूलमूत्तमम् ।।१/१५ च.सू ।।
चरक संहितामा –
त्रिविधमौषधमिति दैवव्यपाश्रयं सत्वावजयश्च ।

त्यस्तै योग सूत्रमा –
जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाःसिद्धयः ।

Vianet communication
IME BANK INNEWS

यसरी दुवैमा औषधि, मन्त्र, जप र समाधि आदिमा मुख्यरूपमा जोड दिइएको छ ।

आयुर्वेद र योग दुवैको उद्देश्य मानव जीवनका पुरुषार्थहरू पूरा गरी अन्त्यमा मोक्ष प्राप्ति गर्नु रहेको छ ।

आयुर्वेद र योगका अंग
आयुर्वेदमा ​कायबालग्रहोर्ध्वाङ्गशल्यदंष्ट्राजरावृषान् । वा.सू१ः१५ ।।

र योग सूत्र (२ः२९) मा​ यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावाङ्गानि ।।

यसरी आयुर्वेद र योग दुवैमा ८ अंगको वर्णन गरिएको छ । यिनीहरूको क्रमिक अभ्यासबाट नै योगको अभिष्ट लक्ष्य (मोक्ष) प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

दुःख (वेदना) बाट मुक्ति

योगसूत्रमा अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष र अभिनिवेश यी ५ वटालाई बन्धनको कारण बताइएको छ, यिनीहरूको निवृत्तिबाट दुःखबाट मुक्ति मिल्छ भनिएको छ ।

अविद्यास्मितरागद्धेषभिनिवेशाःक्लेशाः ।(यो.सू.१ः४)

आयुर्वेदमा आचार्य अग्निवेशले सबै वेदना (दुःख, कष्ट, रोग) को अशेष निवृत्ति कहाँ हुन्छ भनी सोधेको प्रश्नमा आचार्य चरक भन्नुहुन्छ –

योगे मोक्षे च सर्वासां वेदनानामवर्तनम् ।

मोक्षे निवृत्तिर्निःशेषा योगो मोक्षप्रवर्तकः।। च.शा१/१३७

अर्थात्, योग र मोक्षमा नै सबै वेदनाहरूको निवृत्ति हुन्छ । मोक्षमा वेदनाहरूको निःशेष निवृत्ति (दुःखको पूर्णतः अन्त्य) हुन्छ र योग मोक्षप्रर्वतक हुन्छ (योगले मोक्ष दिलाउँछ) ।

शरीर शुद्धिका उपाय

शरीर शुद्धिको लागि योगमा षट्कर्म र आयुर्वेदमा पञ्चकर्मको विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ ।

धौतिर्बस्तिस्तथा नेतिस्त्राटकं नौलिकं तथा ।
कपाभातिश्चैतानि षट् कर्माणि प्रचक्षते ।।
ह.प्र.२ः२२

त्राटक, नेति, धौति, कपालभाति, नौलिकर्म र बस्ति गरी ६ वटा कर्महरूको उल्लेख छ ।

आयुर्वेदमा पञ्चकर्मको उल्लेख छ । बमन, बिरेचन, बस्ति, नस्य र रक्तमोक्षण ।

यी उपायहरूद्वारा शरीरलाई शुद्धि गर्ने तथा शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि गर्ने र रोगलाई शमन गर्ने गरिन्छ ।

योगमा उपवास र आयुर्वेदमा लंघन

उपवास/लंघन शब्द अपनाउने शैली फरक भए तापनि मूलतः दुवैको उद्देश्य र फलप्राप्ति भने एउटै हो ।

उपवासको फलको बारेमा व्याख्या गर्दै भनिएको छ –
पुण्यप्रदो ह्यामदोषहरोऽनलकरः सदा ।
स्फूर्तिदश्चो .... ।

उपवास पुण्य दिने, दोषको नाश गर्ने, अग्नि बढाउने (पाचन शक्ति वृद्धि गर्ने), स्फूर्ति दिने, इन्द्रियहरू सक्रिय बनाउने हुन्छ ।

आयुर्वेदको चरक संहितामा –
यत्किञ्चिल्लाघवकरं देहे तल्लंघनं स्मृतम् ।च.सू२२

शरीरलाई हल्का बनाउने उपायलाई लंघन भनिन्छ । यद्यपि आयुर्वेदमा कस्ता व्यक्तिलाई कसरी कति दिनसम्म लंघन/उपवासमा राख्ने भन्ने कुराको विस्तृत वर्णन गरिएको छ ।

आहारको सन्दर्भमा योग र आयुर्वेद –

आहार सम्बन्धी सिद्धान्तमा दुवैमा समानता छ । जस्तो आयुर्वेदमा त्रिउपस्तम्भमा आहारलाई नै प्रमुख स्थान दिइएको छ भने योगमा मिताहारलाई जोड दिइएको छ ।

आयुर्वेदमा अष्टविधआहारविधिविशेषातयन – प्रकृति, करण, संयोग, राशि, देश, काल, उपयोग संस्था र उपयोक्ता । (जसमा कस्तो खाना, कति, कसरी मिसाउने, खाना खाँदा कसरी खाने जस्ता खानपिन सम्बन्धी सम्पूर्ण कुराको वर्णन गरिएको हुन्छ) ।

योगको ह.यो.प्र.उ.५८ मा –
सुस्निग्धमधुराहारश्चतुर्थांशविवर्जित: ।
भुज्यते शिवसम्प्रित्यै मिताहारःस उच्यते ।।

अर्थात्, सुस्निग्ध मधुर आहार, आमाशयको चतुर्थांसलाई रिक्त छाडेर, शिवार्पण गरेर सन्तुष्ट मनले ग्रहण गरिन्छ भने त्यसलाई मिताहार भनिन्छ ।

आयुर्वेदमा हिताहारलाई पथ्य भनिएको छ, जुन भेषज (औषध) को पर्याय हो । 

रोग लाग्न नदिन आहारको विशेष भूमिका हुन्छ ।

आयुर्वेदमा योगको बारेमा उल्लेख गरेको दृष्टान्त पाइन्छ । दुवै मानव जातिको आरोग्यको लागि विज्ञानको रूपमा विकसित भएका हुन्, जसको सहायताले जीवनका चारै लक्ष्य धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको प्राप्ति गर्न सकिन्छ ।

(लेखक पतञ्जली आयुर्वेद मेडिकल कलेजमा आयुर्वेद चिकित्सा विषय अध्ययनरत छन् ।)

hAMROPATRO BELOW NEWS
Maruti inside
NLIC
TATA Below
पुस १९, २०७९

विकास र सुशासन राजनीतिक जिम्मेवारी, उत्तरदायित्व र कर्तव्यका विषय हुन् । विकासको चाहनाको परिपूर्ति र सुशासनको अभ्यास राजनीतिक दृष्टिकोण र तहबाट नै सम्पादन हुने गर्दछन् । राज्यका सबै क्रियाकलापहरूको व्यवस्थापनका...

पुस ८, २०७९

नेपाली कांग्रेसले पार्टी संसदीय दलको निर्वाचन सम्पन्न गरेको छ र नतिजा पनि आइसकेको छ । पार्टी सभापति शेरबहादुर देउवा  पुनः निर्वाचित हुनुभएको छ । खुशीको कुरा के छ भने कांग्रेसको पहिलो पुस्ता र तेस्रो पुस्...

पुस १४, २०७९

करीब डेढ महिना अगाडिको कुरा हो । मुलुकमा चुनावी माहोल जोडतोडले तातेको थियो । चिया पसलदेखि चोकसम्म जताततै चुनावी चर्चा सुनिन्थ्यो । चुनावले नछोएको शायदै कोही हुँदो हो ।  एकदिन घरबाट निस्किएर &lsq...

माघ १९, २०७९

– सत्तालाई आर्यघाटसम्मको सहयात्री बनाउने । – शक्तिलाई ईश्वरीय अनुकम्पा सम्झने । – सम्पत्तिलाई सामन्ती विरासतको जगमा ढाल्नुपर्ने । – पार्टी मुख्यालयलाई शान्त मसानघाट जस्तो राख्ने । निवास...

पुस १५, २०७९

ब्राजिलका महान् फूटबलर पेलेको गएराति ८२ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ । उनी र उनको परिवारप्रति हार्दिक श्रद्धा सुमन छ । पेलेजस्तो महान् खेलाडीको नाम राजनीतिमा घुसाउन त नहुने हो तर नेपाली राजनीतिका पेले भनेर पगर...

पुस १३, २०७९

नयाँ सरकार गठनको प्रक्रिया जारी रहेको समयमा नेपाली राजनीतिमा एकाएक नाटकीय उतारचढाव आयो । कारण कांग्रेस नेतृत्वको गठबन्धन भत्किएर नेकपा एमाले र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी लगायतको सहयोगमा माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष प...

प्रचण्डकै नेतृत्वमा फर्काउन सम्भव छ माओवादीको पुरानो साख !

प्रचण्डकै नेतृत्वमा फर्काउन सम्भव छ माओवादीको पुरानो साख !

माघ १९, २०७९

– सत्तालाई आर्यघाटसम्मको सहयात्री बनाउने । – शक्तिलाई ईश्वरीय अनुकम्पा सम्झने । – सम्पत्तिलाई सामन्ती विरासतको जगमा ढाल्नुपर्ने । – पार्टी मुख्यालयलाई शान्त मसानघाट जस्तो राख्ने । निवास...

डा. केआई सिंहको बर्खास्तगी, प्रचण्डको ‘नायकत्व’ र प्रेमप्रसादहरूको आत्मदाह !

डा. केआई सिंहको बर्खास्तगी, प्रचण्डको ‘नायकत्व’ र प्रेमप्रसादहरूको आत्मदाह !

माघ १५, २०७९

डा. इन्द्रजित सिंह कुँवर अर्थात डा. के.आई. सिंहले २०१४ साउन ११ गते प्रधानमन्त्री पदको शपथ लिए । आफूले एक रुपैयाँ पनि तलमाथि नगर्ने र अरूलाई पनि गर्न नदिने प्रतिबद्धतासहित प्रधानमन्त्री भएका उनले गोप्यरूपमा भ्रष्टा...

हिटलरको बर्बरता र होलोकास्ट : सम्झनामा मानव इतिहासको त्यो त्रासदी

हिटलरको बर्बरता र होलोकास्ट : सम्झनामा मानव इतिहासको त्यो त्रासदी

माघ १३, २०७९

मानव सभ्यताको इतिहासबाट युद्ध निकालिदिने हो भने त्यो पूर्ण हुने छैन । परापूर्वकालदेखि अहिलेसम्म पनि विभिन्न परिणामका युद्धहरू भइरहेका छन् । एकाथरि विद्वानहरू मानव विकासको प्रमुख आधार नै संघर्ष वा युद्ध हो भन्ने ...

ad
x