१३ असार २०८३, शनिबार
चीनबाट अर्थशास्त्रमा विद्यावारिधि गरेर नेपाल फर्किएका डा. दामोदर भुसाल अहिले रुपन्देहीमा कृषि उद्यमीको रूपमा परिचित छन् । गुल्मीमा जन्मे/हुर्केका भुसाल छिमेकी देश चीनमा धान खेतमा भइरहेको ‘राइस डक टेक्नोलोजी’बाट प्रभावित भए । नेपाल फर्केपछि उनले सोही शैलीमा धान खेतमा हाँस पालनगरी अहिले धेरैको ध्यान तानेका छन् ।
एउटा बालीभित्र अर्को बाली अर्थात् ‘इन्टरक्राफ्ट’मा कृषिलाई जोडेपछि तिलोत्तमा नगरपालिका–१० कान्छी बजार अहिले धान खेतमा हाँस पालन गर्ने उद्यमशील टोलको रूपमा परिचित छ । यसलाई एकीकृत कृषि प्रणालीको रूपमा लिइन्छ । कृषिमा नयाँ र फरक अभ्यास भित्र्याएपछि भुसालको इनोभेसन कृषि फर्ममा दैनिक रूपमा अवलोकनकर्ता हेर्न आइरहन्छन् । 'धान खेतमा हाँस पालन एउटा एकीकृत कृषि प्रणाली हो । जसको माध्यमबाट किसानले एउटै समयमा एउटै खेतबाट दुइटा उत्पादन लिन सकिन्छ । यसरी खेती गर्दा धान र हाँस दुवैको उत्पादन लागत कम हुन्छ,' उनी भन्छन्, 'महँगो कृषि मेसिनरी र श्रमिकको अभावका कारण खेती गर्न छाडेका किसानलाई यो प्रविधिले पुन: खेती गर्न उत्प्रेरित गर्छ । यसलाई सस्तो प्राङ्गारिक खेती प्रणाली पनि भनिन्छ । यो प्रविधिको प्रयोग गर्दा धानको उत्पादनमा २० प्रतिशतले वृद्धि हुने र किसानको समग्र आयमा ५० प्रतिशतसम्म वृद्धि हुने देखिन्छ ।’
साना तथा विपन्न किसानको आयआर्जन र पोषण सुधार गर्न यो प्रविधिबाट खेती गर्दा प्रत्यक्ष योगदान पुर्याउँछ । नेपालको सन्दर्भमा यो प्रविधि नयाँ भए पनि जापान, दक्षिण कोरिया, भियतनाम, चीन र बंगलादेशमा यस प्रकारको खेती प्रणाली लोकप्रिय रहेको भुसालले सुनाए । भुसालको अध्ययन/अनुसन्धानले दक्षिण एसियाका अन्य देशहरूमा पनि धान खेतमा हाँस पालन विस्तार तीव्र गतिमा भइरहेको छ । धान रोपाइँ गरेको १५/२० दिनपछि तीन हप्ताका स्वस्थ हाँसका चल्ला खेतमा चर्न छोड्न सकिन्छ ।
प्रतिकट्ठा १२/१५ वटा चल्ला नियमित रूपमा खेतमा चराउँदा धानमा कीटनाशक औषधि र अतिरिक्त मल खाद प्रयोग जरुरत पर्दैन । साथै झार गोडमेलको समस्या पनि हुँदैन । हाँसले कीरा, फट्याङ्ग्रा, गँड्यौला तथा विभिन्न झारपात खाई धान खेत सफा गर्छन् । सामान्य अवस्थामा धान खेतमा चरेका हाँसले ६० प्रतिशत दाना खेतबाट प्राप्त गर्छन् । जसले गर्दा दाना कम दिँदा पनि हुने भएपछि हाँसको लागत पनि कम पर्न जान्छ । हाँस वयस्क नहुन्जेल जंगली पशुपंक्षीबाट सुरक्षित राख्न भने, आवश्यक हुने भुसाल सुझाउँछन् ।
अन्य पशुपक्षी र कुखुरामा जस्तोजस्तो हाँसमा रोगको समस्या पनि कम हुन्छ । साथै दाना र पानीमा हुने प्रदूषणले समस्या ल्याउन सक्ने भएकोले सरसफाइमा विशेष ध्यान दिन जरुरी रहेका उनको बुझाइ छ । हाँसको मलमूत्रले जमिन उर्वर हुन्छ, त्यसैले खेतीमा रासायनिक मल र विषादीको प्रयोग गर्नु पर्दैन । यो प्रणाली धेरैका लागि अनौठो भए पनि यहाँ आसपासका किसानलाई यहीँ प्रणालीबाट खेती गर्ने प्रेरणा मिलेको भुसाल बताउँछन् ।
उनले अहिले १० कट्ठा जग्गामा धान खेतमा हाँस पालन गरेका छन् । उनको फर्ममा पाँच सय हाँस छन् । उनीसँगै एक सयभन्दा बढी टोल बासी यहीँ खेती प्रणालीमा जोडिएका छन् । तत्काल देख्दा आलोचना गर्न खोज्नेहरू बिस्तारै यसको प्रतिफल देखेर राम्रै रहेछ भन्ने तहमा पुगेको उनी बताउँछन् ।
५० वर्षीय भुसालले कृषिजन्य बस्तुमा हुने विभिन्न विषादी र गुणस्तर कम भएका रसायनयुक्त खाद्यान्नलाई प्रतिस्थापन गराउँदै आफू अर्ग्यानिक र फरक खेतीमा केन्द्रित भएको बताए । ‘चीनमा पढाइ सकेर आएपछि मलाई अन्य कामको लागि दबाब थियो । तर, कृषिमा केही नयाँ केही गर्नुपर्छ भन्ने सोचले धानमा हाँस खेतीप्रति भित्र्याउन मन लाग्यो । आफूले प्रत्यक्ष देखेको र अनुसन्धानअनुसार धान र हाँस खेतीको नेपालमा सम्भावना देखेकाले इन्टरक्राफ्ट खेती अपनाएको हुँ,’ डा. भुसाल भन्छन् । थोरै जग्गामा किसानले धानसँगै हाँसबाट अतिरिक्त लाभ लिन सक्ने भएकाले बहु उपयोगी फाइदा लिन सकिन्छ । यसले अर्ग्यानिक उत्पादन प्रणालीलाई पनि अगाडि बढाउँछ । अहिले बजारमा अर्ग्यानिक उत्पादन साह्रै महँगो छ, सस्तो अर्ग्यानिक उत्पादन गर्न यसरी इन्टरक्रफ्ट अर्थात् एउटा बालीभित्र अर्को बाली लगाउने प्रविधिलाई राज्यले पनि जोड दिनुपर्ने भुसाल बताउँछन् ।
लुम्बिनी प्रदेश योजना आयोगका पूर्वसदस्य समेत रहेका भुसालको यो खेती प्रणाली वातावरणीय सन्तुलनका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ । ‘अहिले सबैतिर माटो धेरै बिग्रेको छ । यो खालको प्रयास भएमा हाँस आयात पनि गर्नुपरेन,’ उनी भन्छन्, ‘यो प्रणालीबाट खेती गर्दा अर्ग्यानिक कृषिजन्य वस्तु उत्पादन पनि हुन्छ ।’ तर, शुरू शुरूमा मान्छेलाई बुझाउन गाह्रो भएको उनको अनुभव छ । मान्छेलाई बुझाउन धेरै गाह्रो रहेछ, विदेशी मुलुकमा यही प्रणालीबाट कति उत्पादन बढाएका छन्, यहाँ सरकारले पनि यस्ता नीतिलाई प्राथमिकता दिँदैन,’ डा. भुसालले थपे, ‘किसानले पनि चेतनाको अभावमा विश्वास कम गर्छन् । यसबाट मैले राम्रो प्रतिफल निकालिरहेको छु । त्यसैले म यो विधिमा ढुक्क छु ।’
डा. भुसालले रेमिट्यान्सलाई उद्यमशीलतामा कसरी लैजान सकिन्छ भन्ने विषयमा पनि खोज अनुसन्धान गरेका छन् । सामाजिक उद्यमशीलता बढाउँदै लैजानुपर्ने बेलामा देशभित्रै कुनै सम्भावना छैन भनेर ठूलो ऊर्जावान जनशक्ति देश छोडिरहेको छ । यस्तो समयमा केही जानेका विषयमा शुरूआत गरेर युवालाई देशमा रोक्न उनी आवश्यक देख्छन् । अहिले ठूला व्यवसायभन्दा यस्ता साना र तत्कालै नतिजा देखिने काम अगाडि बढाउने योजना तीनै तहका सरकारले अघि सार्नुपर्ने उनको भनाइ छ । राजनीति गर्ने हरेक नेताले मात्रै होइन, कार्यकर्ता नै उद्यमी नबनेसम्म देश आत्मनिर्भर बन्न नसक्ने उनी बताउँछन् । अब यो अभियानलाई दबाबको रूपमा अगाडि बढाउनुपर्ने भुसालको भनाइ छ ।
