२९ जेठ २०८३, शुक्रबार
विश्व खेलकुदको इतिहासमा केही यस्ता क्षण हुन्छन्, जसले समयको लामो कालखण्ड पार गरेर पनि आफ्नो चमक गुमाउँदैनन् । त्यस्तै एक ऐतिहासिक र अविस्मरणीय क्षण हो, सन् १९७० को नवौँ फिफा विश्वकप ।
विश्वकपको नवौँ संस्करण मे ३१ देखि जुन २१ तारिखसम्म मेक्सिकोमा आयोजना भएको थियो । विश्वकपको यो संस्करण विश्व फूटबलले आफ्नो उच्चतम कलात्मक स्वरूप प्रदर्शन गरेको एक ‘सांस्कृतिक महोत्सव’ पनि थियो ।
यो विश्वकपमा ओसेनियाबाहेक अन्य सबै महादेशको प्रतिनिधित्व थियो । एसियाबाट इजरायल र अफ्रिकाबाट मोरक्को सहभागी थिए । उत्तर र मध्य अमेरिका तथा क्यारेबियन क्षेत्रबाट एल साल्भाडोर र मेक्सिकोले भाग लिएका थिए ।
यसैगरी, दक्षिण अमेरिकाबाट ब्राजिल, उरुग्वे र पेरु सहभागी थिए । युरोपबाट बेल्जियम, बुल्गेरिया, चेकोस्लोभाकिया, इङ्ल्यान्ड, इटाली, रोमानिया, सोभियत संघ, स्वीडेन र पश्चिम जर्मनीले भाग लिएका थिए । इजरायल, मोरक्को र एल साल्भाडोरको यो पहिलो विश्वकप थियो ।
००
पहिलोपटक युरोप र दक्षिण अमेरिकाबाहिर
सन् १९७० को विश्वकपले एउटा पुरानो परम्परा तोडेको थियो । यो विश्वकप आयोजनाको जिम्मा मेक्सिकोले पाउँदा धेरैले अचम्म मानेका थिए । त्यतिबेला मेक्सिको विश्व फूटबलमा खासै चर्चामा थिएन ।
तर, फिफाको यो निर्णयले विश्वकपलाई पहिलोपटक युरोप र दक्षिण अमेरिकाको घेराबाट बाहिर निकाल्दै विश्वव्यापी बनाएको थियो ।
यो संस्करणमा ७५ राष्ट्रले छनोट प्रतियोगितामा भाग लिएका थिए । त्यसमध्ये १४ टोलीले फाइनल चरणमा स्थान सुरक्षित गरे ।
००
नयाँ प्रविधि र नयाँ नियमको नयाँ युग
मेक्सिको विश्वकप प्राविधि प्रयोगको हिसाबले कोसेढुङ्गा थियो । यो विश्वकपका खेलहरू पनि पहिलोपटक ‘रंगीन टेलिभिजन’मार्फत प्रसारण भएको थियो । यसले विश्वभरका फूटबल पारखीहरूलाई घरमै बसेर रंगीन फूटबलको आनन्द लिने अवसर जुराएको थियो ।
यही संस्करणबाट विश्व फूटबलका केही आधारभूत नियम पनि फेरिएका थिए । खेलाडी प्रतिस्थापनको नियम पनि परिवर्तन भएको थियो । जसअन्तर्गत खेलका क्रममा प्रत्येक टोलीले दुई खेलाडीमात्र परिवर्तन गर्न पाउने नयाँ नियम लागू गरियो ।
यसैगरी, रेफ्रीले प्रयोग गर्ने कार्ड प्रणालीमा पनि परिवर्तन गरिएको थियो । खेललाई व्यवस्थित गर्न पहिलोपटक पहेँलो र रातो कार्डको अवधारणा ल्याइयो ।
मेक्सिको र रुसबीचको उद्घाटन खेलमा रेफ्री कुर्ट सेन्चरले विश्वकप इतिहासकै पहिलो पहेँलो कार्ड प्रयोग गरेका थिए । तर, विश्वकप अवधिभर कसैले पनि रातो कार्डको भने सामना गर्नु परेन । एडिडासले निर्माण गरेको ‘टेलस्टार’ बल पहिलोपटक आधिकारिक रूपमा प्रयोग गरियो ।
००
‘द ब्युटिफुल टीम’ को उदय
यो विश्वकपको सबैभन्दा ठूलो आकर्षण थियो, ब्राजिल ।
सन् १९५० को पीडादायी हार भुल्न चाहिरहेको ब्राजिलले मेक्सिकोमा यस्तो प्रदर्शन गर्यो, जसले आजसम्म पनि फूटबलका अध्येताहरूलाई रोमाञ्चित बनाउँछ ।
पेले, गार्सन, रिभेलिनो, जर्जिनियो र टोस्टाओजस्ता खेलाडीलाई प्रशिक्षक मारियो जागाल्लोले एकै टोलीमा समेटेर उत्कृष्ट तालमेल बनाएका थिए । वास्तवमै प्रशिक्षक जागाल्लोको त्यो क्षमता विश्व फूटबलमा एउटा चमत्कार नै थियो ।
ब्राजिलको टोलीलाई पेले आफैंले ‘द ब्युटिफुल टीम’को नाम दिएका थिए । फाइनलमा इटालीविरुद्ध ब्राजिलले निकालेको ४–१ गोलको जित केवल एक नतिजा थिएन, त्यो ‘फूटबल कला’ र ‘नतिजामुखी’ खेलबीचको लडाइँमा कलाको विजय थियो ।
००
फूटबलको त्यो ‘शताब्दी खेल’
सन् १९७० को विश्वकपमा इटाली र पश्चिम जर्मनीबीचको सेमिफाइनल खेललाई ‘गेम अफ द सेन्चुरी’ अर्थात, शताब्दी खेल भनिन्छ ।
दुवै टोलीबीचको त्यो प्रतिस्पर्धा यति रोमाञ्चक थियो कि आज पनि मेक्सिकोको एज्टेका रंगशाला बाहिर त्यो खेलको सम्झनामा एउटा शिलापत्र राखिएको छ ।
००
फाइनलको त्यो जादुमयी रात
सन् १९७० को विश्वकपको चर्चा गर्दा ब्राजिलको टोलीको नाम नलिए इतिहास नै अधुरो हुन्छ ।
कार्लोस अल्बर्टोको कप्तानीमा रहेको र पेले, गार्सन, जर्जिन्हो, रिभेलिनो, टोस्टाओजस्ता दिग्गज खेलाडीहरूले सजिएको त्यतिबेलाको ब्राजिलियन टोलीलाई फूटबल इतिहासकै सबैभन्दा उत्कृष्ट टोली मानिन्छ ।
त्यो विश्वकपमा ब्राजिलले चामत्कारिक प्रदर्शन गर्यो । छनोट चरणदेखि फाइनलसम्मका सबै खेलमा विजयी हुँदै ब्राजिलले ‘परफेक्ट’ कीर्तिमान बनायो ।
एक लाख सात हजारभन्दा बढी दर्शकले खचाखच भरिएको अज्टेका रंगशालामा भएको फाइनल खेलमा पेलेले हेडमार्फत गोलको खाता खोलेका थिए ।
खेलको अन्त्यतिर कार्लोस अल्बर्टोले गरेको आकर्षक गोललाई आजसम्म पनि विश्वकप इतिहासकै उत्कृष्ट गोलमध्ये एक मानिन्छ ।
फाइनलमा ब्राजिलले इटालीलाई ४–१ गोलको फराकिलो अन्तरले हराउँदै उपाधि चुमेको थियो । खेल शुरू भएको १८औँ मिनेटमै पेलेले ब्राजिललाई अग्रता दिलाएका थिए ।
निर्धारित समयको ३७औँ मिनेटमा इटालीका रोबर्टो बोनिनसेग्नाले जवाफी गोल फर्काएका थिए । त्यसपछि ब्राजिल खेलमा पूर्णतया हावी भएको थियो ।
ब्राजिलका लागि ६६औँ मिनेटमा गार्सन नुनेजले दोस्रो गोल गरे । ७१औँ मिनेटमा जर्जिन्होले टोलीको अग्रता ३–१ बनाए । ८६औँ मिनेटमा कार्लोस अल्बर्टोले चौथो गोल थपेका थिए ।
यो जितसँगै ब्राजिलले ‘जुल्स रिमेट ट्रफी’ तीनपटक जितेर सधैंका लागि आफ्नो बनाएको थियो । कालान्तरमा विश्वकपको यही मौलिक ट्रफी कहिल्यै नभेटिने गरी चोरीसमेत भयो ।
००
नवौँ विश्वकपसँग जोडिएका केही रोचक कथा :
० इटालीकै खेलाडीले गरे पेलेको प्रसंशा : इटालीका डिफेन्डर टार्लिसियो बर्गनिचले खेलपछि पेलेको मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरेका थिए । उनले भनेका थिए, ‘मैले आफैंलाई सम्झाएको थिएँ । मलाई लाग्थ्यो, पेले पनि अरूजस्तै छाला र हड्डीका मानिस हुन् । तर, मैदानमा उनीविरुद्ध उत्रिएपछि म गलत सावित भएँ ।’
० लुगासम्म लुछिएका खेलाडी : फाइनलपछि दर्शकहरू मैदानमा ओइरिएका थिए । समर्थकले मजाले खेलाडीसँग खुसी साटासाट गरेका थिए । टोस्टाओ आफ्नो कट्टुमात्र बाँकी रहेका अवस्थामा ड्रेसिङ रुमसम्म पुगेका थिए । पेले पनि सोम्ब्रेरो टोपी र कट्टुमात्र लगाएको अवस्थामा थिए । समर्थकले उनीहरूका जर्सी र बुटहरू स्मृति चिन्हका रूपमा खोसेका थिए ।
० प्रशिक्षकको आकस्मिक आगमन : विश्वकप शुरू हुनुभन्दा केही महिना अघिमात्र ब्राजिलका तत्कालीन प्रशिक्षक जोआओ साल्दान्हा बर्खास्त भएपछि मारियो जागाल्लोलाई ट्याक्सीमा राखेर हतार–हतार प्रशिक्षणमा लगिएको थियो ।
० फूटबल इतिहासकारको प्रशंसा : जोनाथन विल्सनका अनुसार, सन् १९७० को विश्वकप फूटबलको एउटा यस्तो युगको अन्त्य थियो, जहाँ खेलाडीहरूले आफ्नो नैसर्गिक प्रतिभालाई कुनै बाधाविना नै मैदानमा पोख्न पाउँथे ।
आजको आधुनिक र वैज्ञानिक फूटबलमा जस्तो घेराबन्दी र रणनीतिक जटिलता त्यतिबेला कम थियो । त्यसैले, सन् १९७० को मेक्सिको विश्वकपलाई फूटबलको ‘स्वर्णिम अध्याय’ मानिन्छ, जसले आज पनि करोडौं दर्शकलाई त्यो सुन्दर खेलको सम्झना दिलाइरहन्छ ।
पढ्नुहोस् यो पनि :
विश्वयुद्धअघिको 'वर्ल्ड कप'– घरमै फ्रान्सको नमीठो अनुभव र इटालीका खेलाडीको ज्यानको प्रसंग
पहिलो फिफा विश्वकपको रोचक इतिहास– युरोपेली देशसँगको हारगुहारदेखि समुद्रमा फसेका खेलाडीसम्म
दोस्रो फिफा विश्वकप– १९३४ : एउटै खेल दुई दिनसम्म, खेलाडीका अचम्मका उपनाम
द्वितीय विश्वयुद्धपछि पहिलोपटक फर्किएको संस्करण, जसले फुटबलको स्वरूप नै बदल्यो
पाँचौं फिफा विश्वकप–१९५४: ‘ब्याटल अफ बर्न’, हंगेरीको ‘स्वर्ण युग’ र जर्मनीको उदयबीचको टकराव
छैटौं फिफा विश्वकप– १९५८: फूटबलको स्वर्णिम अध्याय, सर्वकालीन महान खेलाडी पेलेको उदय
सातौं फिफा विश्वकप–१९६२ : भूकम्प, ‘सान्टियागोको युद्ध’ र ब्राजिलको ऐतिहासिक उपाधि रक्षा
आठौं विश्वकप- १९६६: फूटबलको ‘जन्मभूमि’मा जब इतिहास रचियो
‘ब्लू सार्क’को एतिहासिक यात्रा : पाँच लाख जनसंख्या भएको टापुले कसरी पूरा गर्यो असम्भव सपना ?
