विपरीतलिङ्गीप्रति जाग्ने माया अवचतेन मनमा उब्जिने एउटा वासनात्मक भाव हो । यस भावलाई चेतनबाट उब्जिने तर्क, विचार आदिले रोक्न गाह्रो हुन्छ । प्रायः जसो डिप्रेसनको समस्या भएकाहरूलाई त्यसबाट उम्किने तरिका थाहा भएपनि उम्कन नसके जस्तै हो यो ।
तिब्बतका केही साधकहरूले यस्तो भावलाई हटाउन एउटा प्रयोग गर्छन् जसअनुसार साधक या साधिकाले कुनै आकर्षक विपरीतलिङ्गीको कल्पना गर्छन् । उसको शरीरबाट निस्कने फोहोरहरू – दिसा, पिसाब, सिँगान, थुक आदि भावमा ल्याउँछन् । कल्पनामै उसको शरीरलाई टुक्रा–टुक्रा पारेर हेर्छन् । यसरी उनीहरू उसप्रतिको आकर्षण हटाउने प्रयास गर्छन् । केही समयको प्रयासपछि साधक–साधिकाभित्र रहेको वासना हटेर जान्छ । वासना पूरा गर्ने इच्छा तिरोहित हुन्छ । त्यसपछि जे जन्मिन्छ, त्यो प्रेम हो भन्छन् उनीहरू ।
महाभारत कथामा पनि एउटा प्रसङ्ग आउँछ – कुन्ती अत्यन्तै सुन्दर हुन्छिन् । एकपटक उनको माइला छोरा युधिष्ठिरसँग सोधिन्छ, ‘तपाईंकी आमा यति सुन्दर हुनुहुन्छ, उहाँलाई देखेर के तपाईंमा कामवासना जाग्दैन ?’ युधिष्ठिरले उत्तर दिन्छन्, ‘जाग्छ, तर म विवेकको प्रयोग गर्छु ।’
विवेक प्रयोग गर्नु सामान्य मानिसको वशको कुरा होइन । त्यही विवेकको प्रयोग गर्न नसकेर मायाकै कारण अन्धकारमय जीवन बिताउन बाध्य बनेकी एक युवतीको मुख्य कथा बोकेको छ कृष्ण अविरलको उपन्यास ‘नम्रता’ ले ।
उपन्यासमा नम्रता नाम गरेकी मुख्य पात्र छिन् । उनी सानैदेखि अति लजालु स्वभावकी हुन्छिन् । चाहिनेभन्दा बढी । प्रायः कसैसँग बोल्न सक्दिनन् । एउटा अपरिचित केटालाई बाटोमा देख्दासमेत भाग्छिन् । बाटोमा एउटा कपी भेट्दाको सामान्य घटनामा समेत उनी एक हिसाबले समस्याग्रस्त बन्न पुग्छिन् । यहीँबाट कताकता भविष्यमा उनी मानसिक रोगी बन्ने लक्षण देखिन्छ ।
स्वाभाविकै हो, बोलेर खुल्न नसक्ने मानिसमा भावको प्रबलता हुन्छ । त्यो भाव पोख्ने माध्यम भएन भने ऊ छट्पटिन्छ ।
नम्रताले गोविन्द नाम गरेको एउटा केटालाई मन पराउँछिन् । गोविन्द आर्थिक दृष्टिकोणमा उनको हैसियतभन्दा निकै कमजोर मानिस हो । नम्रता भने सम्पन्न परिवारकी हुन्छिन् । उनका बुबा खडानन्द जिल्लाका पञ्च हुन्छन् । एकपटक जिल्ला पञ्चायतमा क्षेत्रीय सदस्य पनि भएका हुन्छन् । सामाजिक तथा आर्थिक दूरी भएपनि विभिन्न बहानामा नम्रता र गोविन्दले एक–अर्कालाई माया गर्न थाल्छन् ।
यहाँ ‘प्रेम’ भन्ने शब्द राख्न उचित लागेन मलाई । प्रेम मानिस मानसिक रूपमा स्वस्थ अवस्थामा रहँदा जन्मिन्छ । त्यस अवस्थामा प्राप्तिको आशा हुँदैन । स्वार्थ लुकेको हुँदैन । तर गोविन्द र नम्रतामा एउटा ठूलो स्वार्थ लुकेको छ, एक–अर्कालाई पाउने ।
यहीँनेर पुस्तककै एउटा प्रसङ्ग जोड्न मन लाग्यो – गोविन्दलाई एकपटक देख्दैमा नम्रताको पूरै दैनिकी बिग्रिन्छ । जबकि उनले गोविन्दलाई राम्रोसँग हेरेकी समेत हुन्नन् । यो प्रसङ्ग अलि अस्वाभाविक लाग्छ ।
अनि कथा अगाडि बढ्दै जान्छ । नम्रताको बुबाले यस सम्बन्धको बारेमा थाहा पाउँछन् । उनले गोविन्दको बारेमा बुझ्ने प्रयास गर्दैनन् । बरू छोरीलाई काबूमा राख्ने प्रयास गर्छन् । उनलाई आफ्नो इज्जत अति प्यारो हुन्छ ।
तर उनले छोरीलाई जति बाँधेर राख्न खोज्छन्, नम्रता त्यत्ति नै फुस्किन खोज्छिन् । विभिन्न बहानामा गोविन्दलाई भेटिरहन्छिन् । बुबाको पिटाइले उनलाई रोक्न सक्दैन । उनले आफ्नै तरिकाले विद्रोह गरिरहन्छिन् । केही नलागेपछि खडानन्दले छोरीलाई एउटा अँध्यारो कोठामा थुनिदिन्छन् ।
उता गोविन्द आफ्नै समस्यामा अल्झिएको हुन्छ । उसको प्रमुख समस्या गरीबी हुन्छ । आफूले नम्रतालाई चाहेर पनि अँगाल्न नसक्ने उसले बुझ्दै जान्छ । नम्रताका बुबाले अन्य दुईजना सहयोगीसहित गएर गोविन्दको परिवारलाई धम्क्याउँछन् । त्यसपछि गोविन्दले आफ्नो मायाको भावलाई केही गरेर देखाउने भावमा बदल्छ । शुरुमा त उसले कानूनविपरीत काम गर्छ । पछि शिक्षक बन्छ ।
यता नम्रताले आफ्नो भाव बदल्ने ठाउँ पाउँदिनन् । भाव पोखेर हल्का हुने ठाउँ पनि पाउँदिनन् । उनकी आमाले उनलाई खडानन्दको दुर्व्यवहारबाट जोगाउन त खोज्छिन् तर सक्दिनन् । आमा आफैं पनि श्रीमानबाट प्रताडित हुन्छिन् ।
अति दबाबमा परेको कारण नम्रताको चेतन मनले बिस्तारै कम काम गर्दै जान्छ । अन्ततः उनी आफ्नो गुहु, सिँगान र खानेकुरामा भिन्नता छुट्ट्याउन नसक्ने अवस्थामा पुग्छिन् । बेला–बेलामा उनको उपचार पनि गरिन्छ । उनी सुध्रेकी जस्ती पनि देखिन्छिन् । तर फेरि समस्याग्रस्त अवस्थामै पुग्छिन् । बुबा–आमाले उनलाई माया त गर्छन् तर आफ्नै हिसाबले । छोरीको भावनालाई बुझ्ने प्रयास भने उनीहरू कहिल्यै गर्दैनन् ।
उनको घर नजिकै एक महिला नेतृको घर हुन्छ । रेडक्रसको कार्यालय पनि हुन्छ । छिमेकीहरू सबैलाई नम्रताको अवस्था थाहा हुन्छ, तर सहयोग कसैले गर्दैनन् ।
जसलाई पाउने चाहनाले नम्रता पिल्सिरहन्छिन्, उसले (गोविन्दले) विवाह गर्छ । गोविन्द उज्यालोमा गइरहँदा नम्रता झन्–झन् अँध्यारोमा पुग्छिन् ।
उपन्यासको मोटामोटी कथा यत्ति हो । समग्रमा उपन्यास राम्रो छ । पाना पल्टिँदै गएपछि भाषा मिठासपूर्ण लाग्छ । बीचमै छोड्न मन लाग्दैन । पुस्तकमा प्रवेश गर्ने बेलामा भने पाठकलाई अलि गाह्रो अनुभव हुन्छ । हिँड्दाखेरी ठेस लागेजस्तो ।
अति व्याख्या भनौं या साहित्यिक बनाउन खोजिएको कारणले होला, कथा शुरुमा सरर अगाडि बढ्न अलि अप्ठ्यारो मान्छ । मैले यस विषयमा लेखकसँग प्रश्न पनि गरेको थिएँ । उनले पूर्वेली शैली भन्ने उत्तर दिए । अलि अगाडि बढेपछि भने यस्तो समस्या त्यत्ति देखिँदैन ।
सम्पादन गर्ने क्रममा अलिअलि त्रुटि भएका छन् । जस्तै, खडानन्द र उनका भान्जा–भाइले गोविन्दले बाबुआमालाई पालैपालो धम्क्याए । (पेज नं. २३१) । गोविन्दको हुनुपर्थ्यो ।
यस पुस्तकबाट शिक्षा लिने उद्देश्य खोज्नु चाहिँ पाठककै कमजोरी हुन जानेछ । हो, पञ्चायतकालीन नेपालका धेरै कुराहरू थाहा पाइन्छन् यो पढेर । विसं २०४०–५० को दशकको कथा छ यसमा । त्यसबेला र अहिलेको अवस्थामा फरक हुने भएकोले पाठै सिक्न चाहिँ सकिन्न कि ?
