विश्वको सबैभन्दा व्यस्त तेल ढुवानी मार्ग होर्मुजको जलडमरूमध्यमा धेरै जहाजहरूमाथि आक्रमण भइरहेको छ । युके मेरिटाइम ट्रेड अपरेसन (युकेएमटीओ) का अनुसार, हालै लक्षित गरिएका जहाजहरूमा दुई ट्याङ्करहरू समावेश छन् । इराकको तटबाट अज्ञात मिसाइलद्वारा आक्रमण गरिएको थियो । यसका साथै, उनीहरूले संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) को तटबाट कन्टेनर जहाजमा आक्रमण भएको रिपोर्ट पनि प्राप्त गरेका छन् ।

इरानले स्ट्रेटबाट जान खोज्ने कुनै पनि जहाजलाई आगो लगाउने चेतावनी दिएको छ, तर यसको बावजुद केही ढुवानी जारी छ । विश्वको लगभग २० प्रतिशत तेल सामान्यतया यही स्ट्रेटबाट जान्छ । युद्धले विश्वव्यापी रूपमा तेलको मूल्यमा तीव्र वृद्धि भएको छ ।

१. होर्मुजको जलडमरूमध्य के हो र यो कहाँ अवस्थित छ ?

होर्मुजको जलडमरूमध्य विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ढुवानी मार्गहरूमध्ये एक हो, विशेष गरी कच्चा तेल आपूर्तिको लागि । यसको उत्तरमा इरान र दक्षिणमा ओमान र संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) सँग सिमाना जोडिएको छ । यो मार्ग यसको प्रवेश र निकासको लागि लगभग ५० किलोमिटर (३१ माइल) चौडा छ र यसको सबैभन्दा साँघुरो बिन्दुमा लगभग ३३ किलोमिटर छ । यसले खाडीलाई अरब सागरसँग जोड्छ ।

यो जलडमरूमध्य यति गहिरो छ कि विश्वका ठूला तेल ट्याङ्करहरू पनि सजिलै यसबाट जान सक्छन् । मध्य पूर्वका प्रमुख तेल र ग्यास उत्पादक देशहरू र उनीहरूका ग्राहकहरूले यो मार्ग प्रयोग गर्छन् ।

अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासन (ईआईए) को अनुमान अनुसार, २०२५ मा हरेक दिन लगभग २० मिलियन ब्यारेल तेल होर्मुज जलडमरूमध्यबाट गुज्रिएको थियो । यो वार्षिक रूपमा लगभग ६०० बिलियन डलर ऊर्जा व्यापार बराबर हो ।

यो तेल इरानबाट मात्र आउँदैन, तर इराक, कुवेत, कतार, साउदी अरेबिया र युएई जस्ता अन्य खाडी देशहरूबाट पनि आउँछ ।

२. यदि जलडमरूमध्य बन्द गरियो भने के हुन्छ ?

सामान्य रूपमा, हरेक महिना लगभग ३ हजार जहाजहरू यस जलडमरूमध्यबाट गुज्रन्छन् । जबसम्म जहाजहरूको सुरक्षित मार्गमा खतरा रहिरहन्छ, तेलको मूल्य र यसको ढुवानीको लागत बढ्दै जाने विश्लेषकहरूले चेतावनी दिएका छन् । जहाजले आक्रमणको सामना गर्न सक्दैनन् र बीमा छैन वा बीमा धेरै महँगो छ । भौतिक नाकाबन्दी नभए पनि इरानको धम्की, साथै ड्रोन र मिसाइल आक्रमणको अर्थ ट्याङ्करहरू यस मार्गबाट ​​गुज्रिरहेका छैनन् । युद्ध सुरु भएदेखि ऊर्जाको मूल्य तीव्र गतिमा बढेको छ ।

मध्य पूर्वबाट चीनमा तेल ढुवानी गर्न सुपरट्याङ्कर चार्टर गर्ने लागत गत हप्तामा लगभग दोब्बर भएको छ ।

यो महत्त्वपूर्ण ढुवानी मार्गको लगभग बन्द हुनुले साउदी अरेबिया जस्ता खाडी देशहरूलाई पनि हानि पुर्‍याएको छ, जसको अर्थतन्त्र ऊर्जा निर्यातमा धेरै निर्भर छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीका अनुसार, तुलनात्मक रूपमा इरानले दैनिक लगभग १.७ मिलियन ब्यारेल तेल निर्यात गर्दछ ।

इरानको केन्द्रीय बैंकको अनुमान अनुसार, इरानले मार्च २०२५ मा समाप्त हुने आर्थिक वर्षमा ६७ अर्ब डलरको तेल निर्यात गरेको थियो । यो दस वर्षमा यसको उच्चतम तेल राजस्व हो ।

३. एसियामा कस्तो प्रभाव पर्छ ?

स्ट्रेटको नाकाबन्दीले एसियामा पनि ठूलो प्रभाव पार्नेछ । ईआईएको अनुमान अनुसार २०२२ मा, हर्मुज जलडमरूमध्यबाट बग्ने लगभग ८२ प्रतिशत कच्चा तेल र कन्डेन्सेट (सामान्यतया प्राकृतिक ग्याससँग पाइने कम घनत्वको तरल हाइड्रोकार्बन) एसियाली देशहरूको लागि गन्तव्य थियो ।

चीनले विश्व बजारमा इरानले बेच्ने लगभग ९० प्रतिशत तेल किन्छ ।

चीनले यो तेललाई सामान उत्पादन गर्न र त्यसपछि अन्य देशहरूमा निर्यात गर्न प्रयोग गर्ने भएकोले, बढ्दो तेलको मूल्यले विश्वभरका उपभोक्ताहरूको लागि मूल्य बढाउन सक्छ ।

४. इरानले हर्मुज जलडमरूमध्य कसरी बन्द गर्न सक्छ ?

संयुक्त राष्ट्र संघको नियमहरूअन्तर्गत, देशहरूलाई आफ्नो तटरेखाबाट १२ समुद्री माइल (१३.८ माइल) सम्म समुद्री क्षेत्र नियन्त्रण गर्ने अधिकार छ ।

यसको सबैभन्दा साँघुरो बिन्दुमा, हर्मुज जलडमरूमध्य र यसको ढुवानी लेनहरू पूर्ण रूपमा इरान र ओमानको क्षेत्रीय पानीभित्र पर्छन् ।

इरानले हर्मुज जलडमरूमध्य कसरी बन्द गर्ने योजना बनाएको छ भन्ने कुरा स्पष्ट छैन, तर विज्ञहरू भन्छन् कि त्यसो गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी तरिकाहरूमध्ये एक द्रुत आक्रमणकारी डुङ्गा र पनडुब्बीहरू प्रयोग गरेर पानीमा खानीहरू राख्नु हो ।

अमेरिकी सेनाले जलडमरूमध्यमा १६ वटा इरानी बारुदी सुरुङ बिछ्याउने जहाजहरूलाई ध्वस्त पारेको बताएको छ ।

इरानको नियमित नौसेना र आईआरजीसी नौसेनाहरूले विदेशी युद्धपोत र व्यावसायिक जहाजहरूमा पनि आक्रमण गर्न सक्छन् ।

यद्यपि, ठूला सैन्य जहाजहरू आफैं पनि अमेरिकी हुन् ।

तिनीहरू हवाई आक्रमणको लागि सजिलो लक्ष्य बन्न सक्छन् र ट्रम्पले भनेका छन् कि उनको एउटा लक्ष्य इरानको नौसेनालाई नष्ट गर्नु हो ।

इरानका उच्च-गतिका डुङ्गाहरू प्रायः एन्टी-शिप मिसाइलहरूले सुसज्जित हुन्छन् र देशसँग विभिन्न प्रकारका सतह जहाजहरू, अर्ध-सतह जहाजहरू र पनडुब्बीहरू पनि छन् ।

अमेरिकाले पहिले जलडमरूमध्यबाट समुद्री यातायात पुनर्स्थापित गर्न आफ्नो सैन्य शक्ति प्रयोग गरिसकेको छ ।

१९८० को दशकको अन्त्यतिर, आठ वर्षे इरान-इराक युद्धको समयमा, तेल सुविधाहरूमा आक्रमणहरू ट्याङ्कर युद्धमा परिणत भए, जसमा दुवै देशहरूले आर्थिक दबाब दिन तटस्थ जहाजहरूमा पनि आक्रमण गरेका थिए ।

इराकी तेल बोक्ने कुवेती ट्याङ्करहरू विशेष गरी कमजोर थिए ।

अन्ततः, अमेरिकी युद्धपोतहरूले तिनीहरूलाई खाडीबाट एस्कर्ट गर्न थाले र अमेरिकी नौसेना संस्थानका अनुसार, यो दोस्रो विश्वयुद्ध पछिको सबैभन्दा ठूलो नौसेना सतह युद्ध अपरेशनहरू मध्ये एक थियो ।

५. के वैकल्पिक मार्गहरूले नाकाबन्दीलाई छल्न सक्छ ?

हर्मुज जलडमरूमध्य बन्द हुने निरन्तर खतराले खाडी क्षेत्रका तेल निर्यातकर्ता देशहरूलाई वर्षौंदेखि वैकल्पिक निर्यात मार्गहरू विकास गर्न प्रेरित गरेको छ ।

ईआईएका अनुसार, साउदी अरेबियाले दैनिक ५० लाख ब्यारेल कच्चा तेल ढुवानी गर्न सक्ने १,२०० किलोमिटर लामो पाइपलाइन सञ्चालन गर्दछ ।

यसले पहिले एक पटक कच्चा तेल ढुवानी गर्न अस्थायी रूपमा प्राकृतिक ग्यास पाइपलाइन पनि प्रयोग गरिसकेको छ ।

संयुक्त अरब इमिरेट्सले आफ्नो भित्री तेल क्षेत्रहरूलाई ओमानको खाडीमा रहेको फुजैराह बन्दरगाहसँग जोड्ने पाइपलाइन निर्माण गरेको छ, जसको क्षमता प्रति दिन कम्तिमा १५ लाख ब्यारेल छ ।

हर्मुजको जलडमरूमध्यलाई बाइपास गर्न यो वैकल्पिक पूर्वाधार मार्फत तेल डाइभर्ट गर्न सकिन्छ, तर रोयटर्सको रिपोर्ट अनुसार, त्यसो गर्दा दैनिक आपूर्तिमा ८-१० मिलियन ब्यारेलको कमी आउनेछ । बीबीसी