नेपालको भौगोलिक विविधता र प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुपम संगम मानिने कोशी प्रदेशले विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथादेखि नेपालकै सबैभन्दा होचो भू–भाग झापाको केचना कवलसम्मको विशाल भू–धरातल ओगटेको छ ।

यही भौगोलिक विशिष्टता र जैविक एवं सांस्कृतिक सम्पन्नताले गर्दा कोशी प्रदेशमा पछिल्लो समय पर्यटन प्रवर्द्धनमा केही आशलाग्दा काम भएका छन् ।

विशेषगरी छिमेकी मुलुक भारत र तेस्रो मुलुकका पर्यटकलाई आकर्षित गर्न कोशी प्रदेश सरकारले अघि सारेका योजनाबाट पर्यटक बढ्न थालेका छन् ।

कोशी प्रदेश सरकारले मुलुकमै पहिलोपटक प्रदेशस्तरबाटै पर्यटक प्रहरी परिचालन गरेर केही सहजता प्रदान गरेको छ । यसले सुरक्षाको क्षेत्रमा नयाँ र सकारात्मक सन्देश दिएको सरकारको दाबी छ । 

पर्यटक प्रहरीको मुख्य उद्देश्य भनेको यहाँ आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई विशिष्टिकृत सुरक्षा प्रदान गर्नुका साथै उनीहरूको यात्रालाई झन्झटमुक्त, सुरक्षित र अविस्मरणीय बनाउनु हो । भन्सार विभाग र पर्यटन कार्यालयको पछिल्लो तथ्यांकले कोशी प्रदेशमा पर्यटकको आगमन निकै उत्साहजनक र आशालाग्दो रहेको देखाउँछ, जसले प्रदेशको समग्र अर्थतन्त्रमा नयाँ आशा र उत्साह जगाएको छ ।

भन्सार विभागको तथ्यांक अनुसार गत जेठ ७ गतेदेखि सरकारले भारतीय साना सवारीको विवरण राख्न थालेयताको नतिजा निकै सकारात्मक र उत्साहपूर्ण पाइएको छ । 

जेठ मसान्तसम्मको छोटो अवधिमा मात्र टीआईभी प्रणालीमा ८६ हजार ५२ वटा सवारी साधन दर्ता भएका छन् भने ६५ हजारभन्दा बढी भारतीय साना सवारी साधनहरू औपचारिक रूपमा नेपाल प्रवेश गरेका छन् । 

भन्सार विभागका निर्देशक तथा सूचना अधिकारी किशोर बर्तौलाका अनुसार यस अवधिमा करिब २ लाखभन्दा बढी भारतीय नागरिक साना सवारी साधनमार्फत नेपाल प्रवेश गरेको अनुमान गरिएको छ । 

कोशी प्रदेशका मुख्य नाकाहरूबाट मात्रै एक महिनामा ११ हजारभन्दा बढी साना सवारी साधन भित्रिएका छन्, जसले यहाँको पर्यटन बजारको विशाल सम्भाव्यता र आकर्षणलाई प्रस्ट पार्छ । पर्यटन कार्यालय काँकडभिट्टाले उपलब्ध गराएको विवरणमा चालु आर्थिक वर्षको साउन १ गतेदेखि जेठ मसान्तसम्म काँकडभिट्टा नाकाबाट मात्रै कूल १ लाख ५४ हजार ३३ जना पर्यटक नेपाल भित्रिएका छन् । 

यसमध्ये ८ हजार ९ सय १९ जना तेस्रो मुलुकका पर्यटक रहेका छन् भने १ लाख ४५ हजार १ सय १४ जना भारतीय पर्यटक रहेका छन् । सोही अवधिमा ८ हजार ६ सय ५२ जना तेस्रो मुलुकका र १ लाख ३० हजार ८ सय ४२ जना भारतीय पर्यटक सोही नाका हुँदै फर्किएको तथ्यांकले देखाउँछ । 

काँकडभिट्टा र इलामको पशुपतिनगर नाकालाई संयुक्त रूपमा हेर्ने हो भने एघार महिनाको अवधिमा १ लाख ३१ हजार ९ सय १५ पर्यटक प्रवेश गरेको र त्यसमध्ये ३८ हजार ९ सय ६८ बाह्य पर्यटक रहेको देखिन्छ । 

विराटनगर नाकाबाट पनि २ हजार ७ सय २१ साना सवारी साधन र ४ हजार ४ सय ८६ मोटरसाइकल औपचारिक रूपमा भित्रिएका छन् ।

कोशी प्रदेशको पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्रालयका उपसचिव कृष्णकुमार न्यौपानेका अनुसार प्रदेशस्तरबाट मात्रै पर्यटक लक्षित गरेर प्रहरी राखिएको नेपालकै पहिलो र भिन्न अभ्यास हो । हाल कोशीका विभिन्न ७ महत्त्वपूर्ण पर्यटकीय स्थानमा २१ जना पर्यटक प्रहरी परिचालन गरिसकिएको छ । 

यो संख्यालाई थप विस्तार गर्ने र सेवालाई अझ प्रभावकारी बनाउने लक्ष्यका साथ कोशी प्रदेश प्रहरी कार्यालयसँगको समन्वयमा थप ६० जना सुरक्षाकर्मीलाई विशेष पर्यटक प्रहरी तालिम दिइँदै छ । यस अगाडि नै २० जनाले लालिम लिइसकेका छन् । २० जना पनि प्रदेश आफैंले तयार गरेका पर्यटक प्रहरी हुन् ।

पर्यटक प्रहरीको काम केवल गस्ती गर्नु मात्र नभई पर्यटकका समस्या सुन्ने र समाधान गर्ने पनि हो । यसअघि भारतबाट आउने पर्यटकले सीमा नाका र सडकका विभिन्न ठाउँमा हुने प्रहरी चेकिङका कारण ठूलो सास्ती र मानसिक हैरानी खेप्नुपर्ने गुनासो बारम्बार आउने गर्दथ्यो । यसले नेपालको छविमा समेत नकारात्मक असर परिरहेको थियो । 

तर अहिले प्रदेश सरकारले पर्यटन वर्ष २०८२ लाई लक्षित गरी भारतीय गाडीमा नाका प्रवेश गर्ने बित्तिकै पर्यटक स्टिकर टाँस्ने व्यवस्था गरेको छ । उपसचिव न्यौपानेका अनुसार, एकपटक स्टिकर टाँसेको गाडीलाई अन्यत्र ठाउँमा पटक–पटक चेकिङ गरेर दु:ख दिने काम पूर्ण रूपमा बन्द गरिएको छ । 

प्रहरीले शंका लागेमा मात्रै चेकिङ गर्ने भएकाले पहिला भन्दा बाह्य पर्यटकलाई सहज भएको पर्यटन व्यवासयी भविष श्रेष्ठले बताए । अझै केही सुधार गर्न भने बाँकी रहेको उनले बताए ।

कोशी प्रदेशमा पारिवारिक घुमघाम र मनोरञ्जनका लागि दर्जनौं यस्ता पर्यटकीय तथा धार्मिक गन्तव्य छन्, जसले विश्वभरका प्रकृतिप्रेमी र तीर्थालुहरूलाई तानिरहेका छन् । सुनसरी, मोरङ र झापाका बासिन्दाका लागि मात्र नभई सीमापारिका विहार तथा पश्चिम बङ्गालका पर्यटकका लागि भेडेटार एउटा उत्कृष्ट ‘हिल स्टेसन’ सावित भएको छ । 

धरान बजारबाट मात्र १६ किलोमिटरको दूरीमा रहेको १४२० मिटर उचाइको भेडेटारमा तराईको गर्मी छल्न आउने पर्यटकको सधैँ घुइँचो लाग्छ । तराईमा प्रचण्ड गर्मी हुँदा भेडेटारमा कुहिरोभित्र हराउन पाउनु र सिरसिर चिसो हावामा रम्नु यहाँको मुख्य आकर्षण हो । 

भेडेटार केवल आफैंमा एउटा गन्तव्य मात्र नभई आसपासका अन्य पर्यटकीय क्षेत्रहरू जस्तै; पाथीभारा मन्दिर, नाम्जे गाउँ, नमस्ते झरना र राजारानी तालमा पुग्ने प्रमुख ट्रान्जिट प्वाइन्ट पनि हो । यहाँको आधुनिक सिसाको टावरले पर्यटकलाई थप रोमाञ्चकता र नयाँपन प्रदान गरेको छ । 

विहारको कटिहारबाट आएका किरण कुमार जस्ता युवाहरूका लागि भेडेटारको मौसम एउटा सपनाको संसार जस्तै लाग्ने गरेको छ । उनीजस्ता दैनिक सयौं पर्यटक सार्वजनिक सवारी वा रेलमार्फत जोगवनी हुँदै नेपाल भित्रिने गरेका छन्, जसले गर्दा यहाँका होटल र होमस्टे सधैँ भरिभराउ देखिन्छन् । भेडेटारको यो पर्यटकीय चहलपहलले धरान र धनकुटाको स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत ठूलो टेवा पुर्‍याएको छ ।

पर्यटनको यो बढ्दो लहरले स्थानीय अर्थतन्त्र र जनजीवनमा सकारात्मक र दिगो परिवर्तन ल्याएको छ । धनकुटाको डाँडाबजारस्थित सामुदायिक होमस्टे सञ्चालक सीता घिमिरेको अनुभवले भन्छ कि यहाँ आउने भारतीय पर्यटकले केवल कोठा र खानाको मात्र उपयोग गर्दैनन्, उनीहरूले स्थानीय स्तरमा उत्पादन भएका अर्गानिक कृषि सामग्री समेत ठूलो परिमाणमा किनेर लैजाने गरेका छन् । 

यहाँ उत्पादित आरु, आल्चा, काउली र अन्य मौसमी फलफूल तथा तरकारी भारतीय पर्यटकका लागि आकर्षणको वस्तु बनेका छन् । यसले एकातिर पर्यटन व्यवसाय फस्टाएको छ भने अर्कोतिर स्थानीय किसानको उत्पादनले सिधै उपभोक्ता र राम्रो बजार मूल्य पाएको छ । यसरी पर्यटनले स्थानीय स्वरोजगारी र आर्थिक समृद्धिको नयाँ ढोका खोलेको छ ।

इलामको कन्याम अर्को त्यस्तो गन्तव्य हो जसले चियाको माध्यमबाट आफ्नो छुट्टै पहिचान विश्वभर बनाएको छ । भारतीय शहर दार्जिलिङको नजिक रहेको कन्यामका चिटिक्क परेका चिया बगानले पहाडका ढिस्कामा हरियो गलैँचा बिछ्याए जस्तो झल्को दिन्छन् । 

यहाँ विभिन्न जातीय पोसाक लगाएर तस्वीर खिच्ने, घोडा चढ्ने र भर्खरै सञ्चालनमा आएको स्काई वाकमा हिँड्ने पर्यटकको संख्या उल्लेख्य छ । कन्यामलाई आधार बनाएर पर्यटक झुल्के घाम हेर्न श्रीअन्तु र रेडपाण्डा अवलोकन गर्न सन्दकपुरसम्म पुग्ने गरेका छन्, जसले पहाडी पर्यटनको सम्भावनालाई थप उचाइमा पुर्‍याएको छ ।

प्राकृतिक सुन्दरतासँगै वन्यजन्तु पर्यटनमा पनि कोशी प्रदेश निकै धनी र अद्वितीय छ । यसकै एउटा गन्तव्य कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष हो । यो विशेषगरी अर्नाका लागि विश्वमै प्रख्यात छ । 

नेपालको सबैभन्दा ठूलो नदी कोशीको विशाल जलराशी र यसका आसपासका सिमसार क्षेत्र विश्वभरका चरा अवलोकनकर्ताका लागि स्वर्ग मानिन्छन् । यहाँ पर्यटकका लागि बर्ड वाचिङ क्याम्प, हात्ती सफारी र जिप सफारीका आधुनिक सुविधा उपलब्ध छन् ।

त्यस्तै, गुराँसको राजधानी भनेर चिनिने तीनजुरे–मिल्के–जलजले (टीएमजे) क्षेत्रले कोशी प्रदेशको पर्यटनमा विशेष गौरव र पहिचान थपेको छ । तत्कालीन उपप्रधानमन्त्री प्रकाशमान सिंहले उद्घाटन गरेको कोशी पर्यटन वर्ष २०८२ को औपचारिक शुरूआत पनि यहीँबाट भएको घोषणा गरिएको थियो । 

नेपालमा पाइने ३२ प्रजातिका गुराँसमध्ये २९ प्रजाति यही क्षेत्रमा पाइने भएकाले यसको वातावरणीय र पर्यटकीय महत्त्व अझ बढेको हो । तेह्रथुमको वसन्तपुर बजारबाट शुरू हुने यो यात्राले पर्यटकलाई लालीगुराँसको स्तम्भदेखि लिम्बू संस्कृतिको जीवन्त स्वरूप झल्काउने चोलुङ पार्कसम्म पुर्‍याउँछ । 

चोलुङ पार्कमा ढुङ्गा र स्थानीय सामग्रीको प्रयोग गरेर बनाइएका संरचनाले फिल्म र म्युजिक भिडियो सुटिङका लागि समेत ठूलो आकर्षण बढाएको छ, जसले सांस्कृतिक पर्यटनलाई प्रवर्द्धन गरिरहेको छ ।

संखुवासभा र ताप्लेजुङको सङ्गममा रहेको गुफापोखरीले पर्यटकलाई हिमाली शृंखलाको काखमा पुगेको अलौकिक अनुभूति गराउँछ । २८९० मिटरको उचाइमा रहेको यो पोखरीबाट विश्वको तेस्रो अग्लो हिमाल कञ्चनजङ्घा र पाँचौं अग्लो मकालु हिमालको छायाँ पोखरीको कञ्चन पानीमा देख्न सकिन्छ । 

हिउँ पर्ने समयमा यहाँ हिउँ खेल्न जानेको घुइँचो लाग्ने गर्दछ, जसले गर्दा यहाँका टी–हाउस र साना होटलको व्यवसायमा उल्लेखनीय टेवा पुगेको छ । धार्मिक पर्यटकका लागि पूर्वको पशुपतिनाथ भनेर चिनिने खोटाङको हलेसी महादेव मन्दिर कोशी प्रदेशको अर्को मुख्य आस्थाको केन्द्र हो । 

हिन्दू, बौद्ध र किराँत तीनै धर्मको त्रिवेणी मानिने हलेसी गुफामा पुग्दा देखिने धार्मिक सहिष्णुता र सद्‌भावले यहाँको सांस्कृतिक गरिमालाई थप उँचो बनाएको छ । अचेल काठमाडौं र अन्य ठूला शहरबाट मध्यपहाडी राजमार्ग हुँदै हलेसी पुग्न सहज पहुँच भएकाले धार्मिक पर्यटकको चाप बढेको छ । यसले गर्दा स्थानीय स्तरमा होटल र यातायात व्यवसायमा नयाँ लगानीका अवसर सिर्जना भएका छन् ।

सरकारले आउँदो आर्थिक वर्षलाई ‘कोशी भ्रमण वर्ष’को रूपमा विशेष तयारीका साथ मनाउने योजना बनाएको छ । पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्री भीम पराजुलीका अनुसार भारतीय पर्यटकलाई आकर्षित गर्न कोशी–विहार कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ । 

यस कार्यक्रम अन्तर्गत विद्यार्थीलाई ब्राण्ड एम्बेस्डरको रूपमा भारतीय क्षेत्रमा प्रचार गराउने, नेपाली भाषी भारतीयलाई लक्षित गरी विशेष कार्यक्रम गर्ने र भारतीय पर्यटकलाई थप आकर्षित गर्ने उनले बताए  । 

धार्मिक स्थलसम्मको पहुँच र साहसिक पर्यटनका गतिविधि थप्न सके कोशी प्रदेश भारतीय पर्यटकका लागि दक्षिण एसियाकै उत्कृष्ट ‘हिलस्टेशन’ र ‘रिलिजियस हब’ बन्ने निश्चित छ । 

पर्यटन व्यवसायी भविषकुमार श्रेष्ठले नेपालमा आउने पर्यटकलाई क्वान्टिटी (संख्या)बाट क्वालिटी (गुणस्तर)मा बदल्न र उनीहरूको बसाइँ लम्ब्याउन अब सरकार र निजी क्षेत्रले ठोस योजनाका साथ सहकार्य गर्नुपर्ने बेला आएको बताउँछन् ।

उद्योग वाणिज्य संघ कोशीका अध्यक्ष राजेन्द्र राउतका अनुसार कोशी प्रदेशका लागि पर्यटन नै आर्थिक मेरुदण्डको सबैभन्दा ठूलो र भरपर्दो हिस्सा बन्ने सम्भावना छ । यसका लागि पूर्वाधार विकास र सेवाको गुणस्तरमा निरन्तर सुधार आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ ।