तराईका मूलवासी मानिने थारू जातिको उद्गमथलोका रूपमा लुम्बिनी प्रदेशको दाङलाई मानिन्छ । थारूको आधारभूमिका प्रथम राजा दंगीशरणले शासन गरेको विश्वासका आधारमा पश्चिम दाङमा पर्ने एउटा स्थानीय तहको नामकरण दंगीशरण गाउँपालिका गरिएको छ ।

जिल्ला सदरमुकाम तुलसीपुरबाट झण्डै १० किलोमिटर पश्चिम दंगीशरण–३ चखौरामा थारूको इतिहास, संस्कृति र परम्पराको संरक्षण गर्न भव्य ‘म्युजियम’ निर्माण गरिएको छ । संग्रहालयमा संस्कृतिका धनी मानिने थारू समुदायको कला, संस्कृति, इतिहास तथा जीवनशैली एकै थलोमा बसेर अवलोकन, बुझ्न र अध्ययन गर्न सकिन्छ ।

‘टिपिकल’ थारूको इतिहास, गाउँ/समुदाय, खेती प्रणाली, जन्मदेखि मृत्युसंस्कारसम्म सजिलै बुझाउने अनुसन्धान केन्द्र बनेको यस ‘म्युजियम’को निर्माणका पहलकर्ता लुम्बिनी प्रदेशका पूर्वमुख्यमन्त्री तथा कांग्रेस नेता डिल्लीबहादुर चौधरी हुन् ।

संग्रहालयमा थारू समुदायलाई मूर्ति, चित्र र सामग्रीमार्फत प्रस्तुत गरिएको छ । पहिलो पटक पुग्ने जो–कोहीलाई फरक र रोमाञ्चक अनुभूति गराउने थारू संग्रहालयमा सम्पूर्ण जीवनशैली बुझ्न सहज हुन्छ । दंगीशरणदेखि सबै थारूका प्रमाण, घटनाक्रम, तिनका नायक, पुस्तक, अभिलेख, तस्बिर र संग्रह आदिले संग्रहालय भरिभराउ छ ।

परम्परागत थारू घर, अन्न भण्डारण गर्ने संरचना, कृषि औजार, माटोका भाँडा, माछा मार्ने सामग्री, चाँदीका गहना र परम्परागत पोशाक प्रदर्शनमा राखिएका छन् ।

२०७५ मा निर्माण गरिएको संग्रहालय अहिले देशभरका थारूको अध्ययन/अनुसन्धानको केन्द्रसँगै पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास भएको छ । दाङ आफैंमा पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा चिनिने जिल्ला हो । जिल्लामा विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा रहेका छन् । तिनैमध्ये थारू सांस्कृतिक संग्रहालय पनि एक हो ।

थारू कला, संस्कृति जोगाउन स्थापना गरिएको सांस्कृतिक संग्रहालय पर्यटकीय गन्तव्य त बनेको छ नै, ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई समेत चलायमान बनाएको छ ।

संग्रहालय अवलोकनका लागि हरेक दिन आन्तरिक पर्यटकको घुइँचो लाग्छ । संग्रहालयमा थारू समुदायको जीवन्त इतिहास अवलोकन गर्न पाइने संग्रहालयकी उपाध्यक्ष तथा व्यवस्थापक शान्ता चौधरी बताउँछिन् ।

शान्ताका अनुसार म्युजियममा दैनिक झन्डै ५०० भन्दा बढी पर्यटकले अवलोकन गर्ने गरेका छन् । त्यसमा आन्तरिकसँगै बाह्य पर्यटक पनि हुन्छन् ।

‘थारू समुदाय मात्र नभई अन्य समुदायका मानिस पनि आउँछन् । विशेषगरी देशभरबाट विद्यार्थी आउने गरेका छन्,’ शान्ता भन्छिन्, ‘पछिल्लो समय थारू समुदायको संस्कृति र रहनसहनबारे अध्ययन र अवलोकन गर्न विदेशी पनि आइरहेका छन् ।’

तराईका २४ जिल्लामा थारू समुदायको बाक्लो बसोबास छ । सबै जिल्लामा बसोबास गर्ने थारू समुदायका फरक–फरक कला, संस्कृति र पहिचान झल्किने सामग्री संग्रहालयमा राखिएको छ । डगौरा, राना, चितवन्या, डशौरी, माझी र पूर्वेली गरेर थारू समुदायका विभिन्न पहिचान छन् ।

सबैका फरक–फरक परम्परागत भेषभूषा, भाँडाकुँडा, रहनसहन, कला र संस्कृति छन् । ती सबै एउटै ठाउँमा अवलोकन गर्न पाइन्छ । खाना पकाउने माटाका भाँडाकुँडा, ढिक्री, रक्सी बनाउने भाँडाकुँडा तथा गरगहना संग्रहालयमा राम्रोसँग हेर्न सकिन्छ ।

थारू समुदायका पुर्खाले लुगा राख्न बनाएका भौका, ढक्या, सुत्ने खटिया, बस्ने बेरी, खटौली, ढक्या गोन्द्री, धान राख्ने डेह्री, कुठली, भकारी, बिहेमा दुलाहादुलहीले चढ्ने ड्वाला र चौठ्यार पनि संरक्षण गरेर सजाइएका छन् ।

शिकार खेल्न प्रयोग गरिने हातहतियार, माछा मार्न चाहिने हेल्का, जाल, खोग्या र डेल्या म्युजियममा अवलोकन गर्न सकिन्छ । थारू समुदाय बिरामी हुँदा औषधिका रूपमा प्रयोग गर्ने विभिन्न जडीबुटी पनि त्यहाँ राखिएका छन् ।

थारू समुदायले हरेक वर्ष माघ महिनामा बरघर, मटावा तथा भलमन्साको चयन गर्छ । यसका लागि बस्ने बैठक तथा कचेहरीको झल्को पनि संग्रहालयमा देख्न सकिन्छ ।

२०७० सालमा ५ बिघा क्षेत्रफलमा स्थापना सुरु गरिएको संग्रहालय ५ वर्षमा निर्माण भएको हो । २०७५ सालदेखि सञ्चालनमा आएको संग्रहालय निर्माणमा २० करोड रुपैयाँ खर्च भएको छ । त्यसमध्ये लुम्बिनी प्रदेश सरकारले ३ करोड ६५ लाख रुपैयाँ सहयोग गरेको छ ।

डिल्ली चौधरीले आफू राज्यमन्त्री हुँदा संग्रहालय बनाउनुपर्छ भन्ने सोचसहित अघि बढेका थिए । यो निर्माण गर्दा चौधरीले देशभरका ३ हजारभन्दा बढी थारूसँग कुराकानी गरेका थिए । धेरै साहित्यको समीक्षा (रिभ्यू) गरेपछि निर्माण सुरु गरेको चौधरी बताउँछन् ।

‘अझै पहाडसँग थारूको सम्बन्ध, बाघ–भालुसँगको सम्बन्ध, हरेक जिल्लाका थारूका घरहरू संग्रहालयभित्र निर्माण गरिँदैछन्,’ डिल्ली भन्छन्, ‘अहिलेसम्म ६० प्रतिशत बनाइयो, अझै ४० प्रतिशत बाँकी छ । थारूले के खान्थे, जंगलबाट कसरी ल्याउँथे भन्ने देखाउने एउटा क्षेत्र निर्माण बाँकी छ । त्यो जंगल पनि संग्रहालयभित्रै बन्दैछ । अब बनाउन आवश्यक संरचनाका लागि यहीँको टिकटबाट पुग्छ । बाहिरबाट पैसा ल्याउन पर्दैन ।’

संग्रहालयमा भवन निर्माण, आकृति बनाउन तथा परम्परागत गरगहना खरिदमा खर्च भएको छ । सञ्चालनमा आएपछि भने आम्दानी हुन थालेको छ । अहिले वार्षिक ७५ लाख रुपैयाँसम्मको टिकट बिक्री हुने गरेको छ । टिकटको मूल्य १३० रुपैयाँ तोकिएको छ भने ज्येष्ठ नागरिकलाई ५० प्रतिशत छुटको व्यवस्था गरिएको छ ।

त्यस्तै, विद्यार्थीका लागि १०० रुपैयाँ तोकिएको छ । संग्रहालयको आम्दानीले कर्मचारीलाई तलब खुवाउन पुगिरहेको छ । संग्रहालयसँगै थारू होमस्टे सञ्चालन गरिएको छ । संग्रहालय अवलोकन गर्न आउने पर्यटकलाई लक्षित गरी सञ्चालन गरिएको होमस्टेमा रैथाने परिकार मात्र खुवाइन्छ । यसले रोजगारी पनि सिर्जना गरेको छ ।

रेखदेखदेखि व्यवस्थापनसम्म ५० जना खटिँदै आएका छन् । आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको आगमन बढेसँगै थारू संग्रहालय लुम्बिनी प्रदेशका प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित भएको डिल्ली बताउँछन् ।