अर्घाखाँचीको पाणिनी गाउँपालिका– १ सिम्लेका किसान खगेन्द्र पौडेल माघ लागेसँगै सुन्तला टिप्ने काममा व्यस्त छन् ।

बिहान खाना खाइनसक्दै बुटवलबाट आएका सुन्तला व्यापारी तथा ठेकेदारले घरनजिकै आइपुगेर हर्न बजाउँछन् । प्रतिकेजी ९० रुपैयाँमा सुन्तला बेचिरहेका खगेन्द्रको बगैँचामा यो वर्ष झण्डै २५० क्विन्टल सुन्तला फलेका छन् ।

‘गत वर्षभन्दा यो वर्ष राम्रो फलेको छ,’ खगेन्द्रले खुशी हुँदै भने, ‘गएको साल २२ लाखको सुन्तला बचेको हुँ । अहिले २५ लाख रुपैयाँसम्म आउँछ कि भन्ने लागेको छ ।’

उनको बगैँचामा ७०० वटा सुन्तलाका बोटमध्ये अहिले ५०० बोटमा राम्रोसँग फल लागेको छ । ‘सुन्तला जति ढिलोसम्म रूखमा राख्न सक्यो उति महंगो पर्दै जान्छ,’ गाउँका एग्रोभेट सञ्चालक समेत रहेका खगेन्द्र सुनाउँछन्, ‘अर्को वर्ष सबै बोटले उत्पादन दिँदा अझै कमाइ बढ्नेछ । गत वर्ष चिस्यान केन्द्र (कोल्ड स्टोर) मा पठाउँदा कुहिएर खेर गयो । यो वर्ष त्यता झञ्झट गरिएन, सिधै बिक्री गरियो । खुसी छु । यहीँ आनन्द छ । मन खुसी छ । मलाई त पशुपति शर्माले गाएको गीतझैँ अमेरिका पनि यहीँ, जापान पनि यहीँ छ ।’ 

खगेन्द्रजस्तै सिम्लेका ४५ घरधुरी व्यावसायिक सुन्तला खेतीमा रमाइरहेको छ, जसबाट बर्सेनि ७ करोड नगद गाउँ भित्रिनुका साथै बसाइँसराइ रोकिएको छ । 

‘२५ लाखलाई ‘डिभाइड’ गर्दा सबै खर्च बचाएर पनि मासिक डेढ लाखभन्दा बढी बच्छ । समग्र कमाई त मासिक २ लाखभन्दा बढी भएन र ?’ पौडेलले भने ।

सिम्लेसहित पोखराथोक, पटौती, पणेनालगायतका ठाउँमा पहेलपुर सुन्तला पाकेको देखिन्छ । सुन्तलाको उत्पादनमा वृद्धि भएसँगै जिल्लाका कृषक खुशी छन् । 

खगेन्द्रसँगै सोही वडाको पोखराथोकका चिरञ्जीवी पौडेलले २८ लाख, भस्कर पौडेलले ८ लाख रुपैयाँ सुन्तला बिक्रीबाट यही सिजनमा हात पारे । पाणिनी– १ अहिले मौसमी फल सुन्तलाको ‘सुपर जोन’ बनेको छ । 

****

गुल्मीको धुर्कोट गाउँपालिका– २ पिपलधाराका विष्णुप्रसाद खनालको २९ रोपनी जग्गामा १ हजार १०० सुन्तलाका बोट छन् । तीमध्ये यो वर्ष ८०० बोटमा फल लाग्यो । खनालले यो सिजनमा १५ लाख रूपैयाँको सुन्तला बिक्री गरे । 

‘हामीले अलि छिटो बिक्री गरियो । गत वर्ष ५० रूपैयाँ परकेजीले बिक्री गरेको थिएँ । अहिले ६० मा किन्न आए । मंसिर र पुस तेस्रो सातासम्ममा बेचेर सकियो । लामो समय राख्दा बाँदरबाट जोगाउन पनि हम्मे–हम्मे भयो ।’

गाउँको गणेश माविका स्थायी शिक्षक समेत रहेका उनी बिहान–बेलुकाको समय सुन्तला खेतीलाई दिने गर्छन् । 

‘मलाई त सुन्तलाले दिने खुसीभन्दा बढी अरू केही छैन । छोराछोरी पढ्न शहर/बजार झरे पनि हामी झर्दैनौं । १५० घरधुरीमध्ये ३० घर बाँकी छौं । सबै सुन्तला खेतीमा रमाइरहेका छौं । बचेका हामी अब कहीँ नचल्ने भनेर एकमत भएका छौं ।’

धुर्कोटको नयाँ गाउँ, पिपलधारा, हाडहाडे, रजस्थल अहिले सुन्तला खेतीको ‘हब’ बनेको छ । गुल्मीमा यो वर्ष फुल्ने बेलामा असिनाले केही क्षति पुर्‍यायो । तर, पनि उत्पादन अपेक्षाकृत हुँदा किसान दंग देखिन्छन् ।

गर्जो टार्ने हिसाबले भन्दा व्यावसायिक रूपमा लागेमा सुन्तलामा ठूलो सम्भावना देखिएको खनालको भनाइ छ । गुल्मीका १२ स्थानीय तहका ९३ वडामध्ये ४५ वडामा सुन्तला खेती रहेको कृषि ज्ञान केन्द्र गुल्मीको तथ्यांक छ ।

३७ वडामा सुन्तला जात फलफूल जोन कार्यक्रम लागू छ । सुन्तलाका लागि धुर्कोट गाउँपालिकाको नयाँ गाउँ, पिपलधारा, छत्रकोटको लुम्छा, श्रृंङ्गा, रेसुंगा नगरपालिकाको भाडगाउँ, रुरु क्षेत्रको मुसीडाँडा, चौतारा, मुसीकोट नगरपालिकाको अर्लाङ्कोट, गुल्मी दरबारको गौडाकोट, कालीगण्डकीको अर्बेनी र जयखानी, चन्द्रकोटकोे रेमी र सत्यवती तथा मदानेको भनभने मुख्य पकेट क्षेत्रका रूपमा रहेको जिल्लाका वरिष्ठ बाली विकास अधिकृत प्रकाश मरासिनीको भनाइ छ ।

मरासिनीका अनुसार समग्रमा यो वर्ष गुल्मीमा ४ प्रतिशतले उत्पादन बढेको छ । गुल्मीमा यो वर्ष सुन्तला बिक्रीबाटै किसानले २० करोड आम्दानी गरेका छन् । 

‘गुल्मीको धुर्कोटस्थित ‘कोल्ड स्टोर’मा सुन्तला राखेका किसानको दुई वर्षसम्म क्रमशः १० र ५० प्रतिशतसम्म सुन्तला क्षति भयो,’ अधिकृत मरासिनी भन्छन्, ‘कोल्ड स्टोर सञ्चालनसम्बन्धी प्राविधिक ज्ञानको कमी, टिपाइको तरिका, पाक्ने समय आदि कारणले नोक्सान भएको थियो ।’ 

****

पाल्पाको रैनादेवी छहरा गाउँपालिका– ४ अमलाबासकी कमला कंडेल १०० क्विन्टल सुन्तला प्रतिकेजी ९० रूपैयाँमा बिक्री गर्ने तरखरमा छिन् । रूखले धान्न नसक्ने गरी फलेको सुन्तला बगैँचामा टेको लगाएर राखिएको छ ।

‘चाँडो बेचेको भए मूल्य पर्दैनथ्यो,’ कमला भन्छिन्, ‘हामीले बल्ल बिक्री शुरू गरेका छौं । यो वर्ष १०/१२ लाख आम्दानी हुन्छ भन्ने लागेको छ । १३ रोपनीमा सुन्तलाको बगैँचा छ । हाम्रोमा एउटा बोटमा २५० केजीसम्म सुन्तला फलेका छन् ।’

श्रीमान दुर्गाप्रसाद कँडेल गाउँको एउटा गैरसरकारी संस्थामा काम गर्छन् । कमला सुन्तलाको स्यहारसुसार गर्छिन् । दुर्गाले पनि बिहान/बेलुकाको समयमा सघाउँछन् ।

‘सुन्तला खेतीबाट पूर्ण सन्तुष्ट छौं । सुन्तला एक वर्ष अलि बढी र अर्को वर्ष कम फल्ने रहेछ । हामीले माघ तेस्रो हप्तासम्ममा सुन्तला बेचिसक्छौं,’ कंडेलले भनिन् ।

‘अहेव’ र कृषि ‘जेटीए’ समेत अध्ययन पूरा गरेकी कमला राजनीतिक कारणले जागिर नपाएपछि सुन्तला खेतीमा लागेकी थिइन् । अहिले साँच्चै सही बाटो समाइएछ भन्ने उनलाई लागेको छ ।

‘विदेश गए पनि पैसा फल्ने होइन, यही घरमा परिवारसहित बसेर मासिक १ लाखसम्म कमाइ भएपछि के चाहियो ?’ उनले उत्साहका साथ भनिन् ।

रैनादेवी छहराको अमलाबासका ३२ घर अहिले पूर्णरूपमा व्यावसायिक सुन्तला खेतीमा लागेका छन् । कँडेल परिवारले जस्तै उनीहरूले पनि सुन्तला बिक्रीबाट यो सिजनमा कम्तीमा ७/८ लाख रूपैयाँ घर भित्र्याउँदै छन् ।

लुम्बिनी प्रदेशको अर्घाखाँची, गुल्मी, पाल्पा र प्यूठानमा अहिले सुन्तला खेती फस्टाएको छ । कात्तिकदेखि माघसम्म चार महिनालाई सुन्तलाको मूल सिजन मानिन्छ । यो वर्ष गुल्मीबाट अहिलेसम्म ७ हजार ७१८.४ मेट्रिक टन सुन्तला निर्यात भएको छ । 

मल, सिँचाइ तथा सुन्तलाको बोट काँटछाँट गर्नुपर्छ । कृषकले सुन्तलाको बगैँचामा बिरुवा नै रोप्ने गरेका छन् । कलमी गरेको बोटले भन्दा बिरुवाले लामो समयसम्म फल दिने भएका कारण यहाँका कृषकले बिरुवा लगाउँदै आएका हुन् । 

‘सरकारले सुन्तलालाई राष्ट्रिय फल घोषणा गरेको छ । नेपालमा पछिल्लो समय सुन्तला उत्पादन बढ्दो छ । सुन्तला निर्यातमा राज्यले नीति बनाउन सकेको छैन’ कृषक भाष्कर पौडेल भन्छन्, ‘राज्यले अब निर्यातमा ध्यान दिनुपर्छ । भारतीय आयात रोक्ने र आफ्नो उत्पादन निर्यात गर्ने वातावरण चाहिन्छ । त्यसका साथै बाँदरको आतंक पनि रोक्नुपर्ने आवश्यकता छ ।’

लुम्बिनीका गुल्मी, पाल्पा, अर्घाखाँची र प्युठानमा झण्डै १ अर्बको सुन्तला उत्पादन हुने गर्छ । अर्को वर्ष १ अर्ब १० करोड पुग्ने कृषकहरूको अपेक्षा छ । प्यूठानमा गत वर्षभन्दा यो वर्ष सुन्तला उत्पादन बढेर २ हजार ४६७ मेट्रिक टन पुगेको कार्यालयका निमित्त प्रमुख उमेशचन्द्र श्रेष्ठले बताए । गत वर्ष २ हजार ३३५ मेट्रिक टन सुन्तला उत्पादन भएको थियो । प्युठान नगरपालिका– १० छेपाने, झिमरुक गाउँपालिकाको चुधारा र तुषारा क्षेत्रमा सुन्तला खेती गरिन्छ । 

सुन्तला ढुवानीका लागि समस्या हुने गरेको छ । व्यवस्थित गाडी नहुँदा केही किसानले डोकोमा टिपेर मालबाहक ट्रक, यात्रुवाहक बसमा हालेर पठाउँछन् । केही ठाउँमा ठेकेदार आफैँ बगैँचासम्म गाडी लिएर पुग्छन् । डोकोमा टिप्दा सुन्तलामा चोट लागेर नोक्सानी पनि हुने गरेको छ । 

लुम्बिनीमा उत्पादन भएको सुन्तला भण्डारण गर्न यहाँ शीत भण्डारको सुविधा केही पालिकामा भए पनि किसानले विश्वास गर्न छाडेका छन् । अघिल्ला वर्षहरूमा पाणिनी गाउँपालिका– २ पोखराथोकस्थित शिवशक्ति शीत भण्डारमा राखिएको सुन्तला कुहिएर नष्ट भएको थियो ।

सबैभन्दा धेरै सुन्तला उत्पादन हुने पणेनाको सिम्ले गाउँ र पोखराथोकका कृषकले राखेको ९० मेट्रिक टनमध्ये ६० मेट्रिक टन सुन्तला ढुसीले नस्ट गरेको थियो । लुम्बिनीको सुन्तलाको बजार बुटवल, नेपालगञ्ज र काठमाडौं हो । 

वैदेशिक रोजगारीमा गएका युवाहरू पनि रोजगारीबाट फर्किएर व्यावसायिक सुन्तला खेतीमा लागेका छन् । पाल्पाको रैनादेवीका दुर्गा कँडेल १० वर्ष यूएईमा रोजगारी गरेर फर्किएपछि अहिले सुन्तला खेतीमा लागेका हुन् ।

उनी आफ्नो बगैँचा बढाउँदै लैजाने तयारीमा छन् । उनका अनुसार जिल्लामा व्यावसायिक सुन्तला खेतीलाई अर्ग्यानिक मल, औषधि र प्राविधिकजस्ता आधारभूत सुविधा छैन ।

पश्चिम नेपालको प्रमुख शहर बुटवलमा ‘ए ग्रेड’का सुन्तला अहिले २००, ‘बी ग्रेड’ १५० र ‘सी ग्रेड’ १२० रुपैयाँसम्ममा बिक्री भइरहेको छ ।

प्राकृतिक दृष्टिले सुन्तला खेतीका लागि लुम्बिनीका ३ जिल्ला उपयुक्त स्थान भए पनि सुन्तला खेती प्रबर्द्धनका लागि स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय सरकारसँग स्पष्ट नीति र कार्यक्रम नहुँदा व्यावसायिक खेती बढ्न सकेको छैन ।

लुम्बिनी प्रदेशमा यो वर्ष सुन्तलाको उत्पादन कति भयो भन्ने यकिन तथ्यांक प्रदेश सरकारसँग देखिन्न । सुन्तला पूर्वदेखि पश्चिमसम्म मध्यपहाडी भेगको हावापानीमा फल्ने गर्छ । नेपालका ६६ जिल्लामा सुन्तला खेती सम्भव रहेको बागवानी अधिकृत सन्देश धिताल बताउँछन् । लुम्बिनीमा सुन्तला उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धि, कीरा नियन्त्रण, बगैँचा सुदृढीकरणमा सरकारको केन्द्रित रहेको धितालको भनाइ छ । 

नेपालमा मौसमी हिसाबले कात्तिकदेखि फागुनसम्ममा सबैभन्दा धेरै सुन्तला उत्पादन भइरहेको पाइन्छ ।

सुन्तला टिपिसकेपछि बोटलाई कटिङ गर्नुपर्छ । सुकेका, भाँचिएका हागाबिँगा हटाउने, जिंक हाल्ने, कम्पोस्ट मलमा रासायनियक मल पनि मिलाएर हाल्ने काम गर्नुपर्छ । सुन्तलाका लागि समशीतोष्ण हावापानी उपयुक्त हुन्छ । ग्रीष्म तथा तातो हावा नचल्ने ठाउँ उपयुक्त मानिन्छ । हरेक वर्ष करोडौंको सुन्तला आयात हुँदा त्यसलाई रोक्न राज्यको ध्यान जानुपर्ने किसानहरूको माग छ ।