सन् २०२५ विश्वका लागि गहिरो अशान्ति, दीर्घकालीन द्वन्द्व र तीव्र राजनीतिक परिवर्तनको वर्ष रह्यो। युक्रेन युद्धदेखि गाजाको विनाशसम्म, अनि दक्षिण एसिया, युरोप र अफ्रिकामा फैलिएका जनआन्दोलन, सैन्य कू र सरकार पतनले विश्व राजनीतिलाई अस्थिर बनायो।

यसैबीच, भारत, चीन र रूस एकै ठाउँमा उभिनुले विश्वको शक्ति सन्तुलनमा नयाँ बहस सिर्जना गर्‍यो। ट्रम्प प्रशासनले युक्रेन, गाजा, भारत–पाकिस्तान र थाइल्याण्ड–कम्बोडिया द्वन्द्वमा प्रत्यक्ष भूमिका खेल्यो, तर स्थायी शान्ति स्थापना हुन सकेन।

यस वर्षले अमेरिकी नेतृत्वमा आधारित विश्व व्यवस्थाको कमजोर हुँदै गएको संकेत स्पष्ट गर्‍यो। विशेषगरी अमेरिका–चीन सम्बन्ध, ट्रम्पको व्यापार युद्ध, खनिज स्रोतको होड र प्रविधि क्रान्ति यस वर्षका मुख्य चर्चित विषय बने। 

ट्रम्पको पुनरागमन र अमेरिका-चीन सम्बन्ध
चीनसँगको रणनीतिक प्रतिस्पर्धा अहिले अमेरिकाका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो। जो बाइडेनले चीनको व्यापार रोक्न र आधुनिक प्रविधिमा उसको पहुँच सीमित गर्न आफ्ना सहयोगी राष्ट्रहरूसँग मिलेर काम गर्ने नीति लिएका थिए।

तर, डोनाल्ड ट्रम्प सत्तामा फर्किएपछि उनले अझ बढी आक्रामक र द्वन्द्वात्मक शैली अपनाए। उनले चीनसँगको व्यापार र सुरक्षाका मुद्दामा अमेरिकासँग नजिक रहेका सहयोगी देशहरूलाई समेत चिढ्याउने काम गरे। ट्रम्पको वास्तविक लक्ष्य चिनियाँ अर्थतन्त्रलाई पूर्ण रूपमा अलग गर्नु हो वा सह-अस्तित्व खोज्नु, भन्ने कुरा अझै स्पष्ट छैन, जसले उनको आफ्नै प्रशासनभित्र पनि विभाजन देखाएको छ।

ट्रम्पको व्यापार युद्ध र विश्वव्यापी असर
सन् १९८० को दशकदेखि नै ट्रम्प अमेरिकी व्यापार घाटा कम गर्न केन्द्रित छन्। सन् २०१६ मा राष्ट्रपति हुँदा उनले यसका लागि 'भन्सार शुल्क' (ट्यारिफ)लाई मुख्य हतियार बनाए र व्यापार युद्ध जित्न सजिलो हुने दाबी गरे। 

अर्थशास्त्रीहरूको सल्लाहविपरीत उनले चीन र आफ्ना सहयोगी राष्ट्रहरूमाथि समेत भारी कर लगाए। चीनको अनुचित व्यापारिक अभ्यासले पश्चिमा देशमा आर्थिक अवरोध र रोजगारीमा असर पारेको कुरा सत्य भए पनि भन्सार शुल्कले मात्र अमेरिकाको अत्यधिक ऋण र चीनको उत्पादन क्षमता जस्ता गहिरा समस्या समाधान गर्न सकेन।

बाइडेनले पनि ट्रम्पका कतिपय कर नीतिलाई निरन्तरता दिएका थिए। तर, गत वर्षको चुनावपछि सत्तामा आएका ट्रम्पले १९औं शताब्दीको उच्च कर मोडेललाई पछ्याउँदै २० देखि ४० प्रतिशतसम्म र अझै बढी पनि पारस्परिक कर घोषणा गरे। यसले बजारमा ठूलो हलचल ल्यायो। यद्यपि बजार र ट्रेजरी बन्डमा देखिएको जोखिमका कारण उनले ती करहरू केही समयका लागि निलम्बन गरे पनि व्यापारिक क्षेत्रमा अनिश्चितता कायमै छ, जसले विश्वभरकै व्यापार र लगानीमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ।

अन्तरराज्यीय युद्धको नयाँ लहर
सन् २०१४ मा रूसले क्रिमिया कब्जा गर्दा शुरू भएको क्षेत्रीय विजयको प्रवृत्ति अहिले झनै बढेको छ। फेब्रुअरी २०२२ मा रूसले युक्रेनमा गरेको पूर्ण आक्रमण अझै जारी छ र अग्रपंक्तिमा ठूलो फेरबदल नभए पनि दुवै पक्षबीच युद्ध चलिरहेकै छ।

यसैको प्रभावस्वरूप अजरबैजानले नागोर्नो-काराबाखमा नियन्त्रण जमायो भने हमासको आक्रमणपछि इजरायलले गाजामा विनाशकारी युद्ध शुरू गर्‍यो, जुन अहिले केही हदसम्म रोकिएको छ ।

सन् २०२५ मा यो प्रवृत्ति अझ विस्तार भयो। मे महिनामा भारत र पाकिस्तानबीच भएको मिसाइल र ड्रोन आक्रमणले दुई आणविक राष्ट्रबीचको तनाव उत्कर्षमा पुर्‍यायो। जुनमा इजरायलले इरानको आणविक कार्यक्रम लक्षित गरी हवाई हमला गर्दा अमेरिका पनि केही समय सामेल भयो। यसको जवाफमा इरानले इजरायल र अमेरिकी सैन्य अखडामा मिसाइल प्रहार गर्‍यो।

अहिलेका लागि यी द्वन्द्वहरूलाई थप बढ्नबाट रोकिए पनि आगामी दिनहरू सुरक्षित रहने ग्यारेन्टी छैन। हामी अहिले यस्तो ऐतिहासिक कालखण्डमा छौँ जहाँ देशहरूबीच सिधा युद्ध हुने जोखिम पहिलेभन्दा निकै बढेको छ।

महत्वपूर्ण खनिजहरूको दौड
जलवायु परिवर्तन कम गर्न हरित ऊर्जा (विद्युतीय सवारी, वायु ऊर्जा) र एआई (AI) प्रविधिको विकासका लागि लिथियम, कोबाल्ट र निकल जस्ता खनिजहरू अनिवार्य भएका छन्। यी खनिजहरू अहिले अमेरिका र चीनबीचको प्रतिस्पर्धाका प्रमुख पुरस्कार बनेका छन्। खनिज धनी देशहरूका लागि यो लगानी भित्र्याउने ठूलो अवसर त हो, तर यसका जोखिमहरू पनि छन्।

युक्रेनले रूसविरुद्धको युद्धमा अमेरिकी सहयोग पाउन आफ्ना खनिज क्षेत्रमा पहुँच दिने सम्झौता गरेको छ भने कंगोको खनिज भण्डारमाथिको स्वार्थले त्यहाँको द्वन्द्वमा बाहिरी मध्यस्थता बढाएको छ। चीनको प्रभुत्व रहेको यो क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा बढ्दा स्थानीय वातावरणीय मापदण्डहरू मिचिने र भ्रष्टाचार बढ्ने डर छ। बलियो नियमन नभएमा यी खनिजहरूले आर्थिक विकासको सट्टा 'स्रोत श्राप' र अस्थिरता निम्त्याउन सक्छन्।

एआई र प्रविधि क्रान्ति: अवसर र अनिश्चितता
विगत २० वर्षको इन्टरनेट र स्मार्टफोन क्रान्तिपछि अहिले विश्व 'आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स'को नयाँ चरणमा छ। च्याटबोट्स र ठूला भाषा मोडेलहरूले काम गर्ने शैली र शिक्षामा ठूलो प्रभाव पारिरहेका छन्। यसले तथ्याङ्क सङ्कलन, औषधि विज्ञान र मौसम पूर्वानुमान जस्ता क्षेत्रमा उत्पादकत्व बढाउने अवसर दिएको छ।

तर, यसको नकारात्मक पक्ष पनि छ। एआईको प्रयोग निगरानी राख्न र सामाजिक पूर्वाग्रहहरू दोहोर्‍याउन पनि हुन सक्छ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, एआई क्रान्ति अमेरिका र चीनबीचको भू-राजनीतिक टक्करको बीचमा भइरहेको छ। 

पहिलेको प्रविधि क्रान्तिले संसारलाई जोड्ने काम गरेको थियो, तर अहिलेको एआई प्रतिस्पर्धाले विश्वलाई दुई अलग प्रविधि क्षेत्रमा विभाजित गर्ने जोखिम बढेको छ, जसले भविष्यप्रति चिन्ता र अन्योल सिर्जना गरेको छ।

भारत, चीन र रूस एक ठाउँमा उभिए
सन् २०२५ मा भएका ब्रिक्स शिखर सम्मेलन र साङ्घाई सहयोग संगठनको बैठकहरूमा भारत, चीन र रूसको सम्बन्धमा नयाँ निकटता देखियो । विशेषगरी: लामो समयदेखि जारी सीमा तनावलाई मत्थर पार्दै भारत र चीनले कूटनीतिक संवादलाई तीव्रता दिए। यसले गर्दा रूसको मध्यस्थता वा सद्भावमा यी दुई एसियाली शक्तिबीचको दूरी कम हुने वातावरण बन्यो।

पश्चिमा प्रतिबन्धका बावजुद रूसले भारत र चीनलाई ऊर्जा (पेट्रोलियम पदार्थ)को मुख्य आपूर्तिकर्ता बनाएपछि उनीहरूबीचको व्यापारिक निर्भरता बढ्यो। यी तीनै देशले आफ्नै मुद्रामा व्यापार गर्ने र पश्चिमा नियन्त्रणमा रहेको 'स्विफ्ट' प्रणालीको विकल्प विकास गर्ने साझा योजनामा हस्ताक्षर गरे। 

अब विश्व राजनीति अमेरिका वा पश्चिमा देशहरूको मात्र इशारामा चल्दैन। भारत, चीन र रूसको एकताले विश्व बहुध्रुवीय भइसकेको र नयाँ शक्ति केन्द्रहरू स्थापित भएको सन्देश दिन्छ।

युक्रेन युद्धमा रूसलाई एक्ल्याउने पश्चिमा प्रयास सफल हुन सकेन भन्ने यसले प्रमाणित गर्छ। भारत र चीनजस्ता ठूला अर्थतन्त्रहरू रूसको साथमा रहनुले पश्चिमा प्रतिबन्धहरूको प्रभावकारितामा प्रश्न उठाएको छ।