आज बिहान एकजना साथीले फोन गरेर गगन थापाको राजनीतिक भविष्य सकियो भन्दै कुरा शुरू गरे । मैले उनलाई आजै फेसबुकमा राखेको आफ्नो पोस्टको कुरा सुनाएँ । गगन थापाको राजीनामा नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय समितिले अस्वीकार गरे ठीक हुन्छ भन्ने मेरो धारणा थियो । साथीले त्यसमा सहमति जनाएनन् । उनले भने, 'त्यसो भए पनि त्यो केवल केही समयको राहत हो, बढीमा तीन महिना । त्यसपछि पार्टीभित्रको समीकरणले उनलाई फेरि सभापति बनाउने छैन ।' उनको दाबी स्पष्ट थियो– पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलन गगनको पक्षमा छैन ।

मैले भने, 'भविष्य बोकेको एक युवा नेताको यसरी अन्त्य होला भनेर कसले सोचेको थियो र ?' मेरो भनाइमा अलि भावनात्मक पक्ष पनि थियो, किनकि केही समयअघिसम्म गगन थापा नेपाली राजनीतिमा सम्भावनाको प्रतीक जस्तै देखिन्थे । तर, साथीले तुरुन्तै हाम्रो एक वर्षअघिको कुराकानी सम्झाए । उनले भने, 'मैले एक वर्षअघि नै गगन अबको प्रधानमन्त्री बन्न सक्छ भनेको थिएँ, तर तिमीले त्यो सम्भव छैन भनेर विभिन्न आधार दिएका थियौ ।' मैले त्यतिखेरको कुरा पूर्ण रूपमा सम्झन सकिनँ, तर उनले भनेको कुरा सुन्दा समयले कति छिटो मोड लिन्छ भन्ने महसुस भयो ।

एक वर्षको अवधिमा नेपाली राजनीतिमा धेरै परिवर्तनहरू भइसकेका छन् । त्यतिबेला असम्भव जस्तो लाग्ने कुरा आज सम्भावनाको रूपमा देखिन्छ र सम्भावनाजस्तो देखिने कुरा एकाएक संकटमा पर्न सक्छ । यही परिवर्तनशीलताबीच मैले गगन थापाको पछिल्लो कदमलाई गलत होइन, बरु आवश्यक जोखिमका रूपमा बुझेको बताएँ । उनले पार्टीभित्र उठाएका प्रश्नहरू र लिएको अडानले उनलाई तत्काल फाइदा नदिए पनि, दीर्घकालीन रूपमा त्यो राजनीतिक साहसको रूपमा मूल्यांकन हुन सक्छ भन्ने मेरो धारणा थियो । तर घटनाक्रमले यो साबित गर्ला जस्तो देखिँदैन ।

नेपाली राजनीतिमा पछिल्लो समय देखिएको गहिरो संक्रमण र बहसको केन्द्रमा गगन थापाको भूमिका विशेष रूपमा उठाइएको छ । धेरैले विश्वास गर्ने गरेका छन् कि यदि गगनले पार्टीभित्र विद्रोह नगरेको भए नेपाली कांग्रेसको अवस्था अझै कमजोर हुने थियो । 

वास्तवमा, उनले लिएको निर्णय केवल व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाको परिणाम थिएन, बरु पार्टीभित्र जमेको संरचनात्मक जडता, नेतृत्वको निरन्तर दोहोरिने प्रवृत्ति र नयाँ पुस्ताको दमनप्रति गरिएको एउटा प्रतिक्रिया थियो । यस्तो अवस्थामा धेरै नेताहरू सुरक्षित बाटो रोज्ने गर्छन्, तर गगनले चुनौती स्वीकार्दै आफ्नो राजनीतिक भविष्य नै दाउमा राखे, जसले उनको साहस र जोखिम लिने क्षमतालाई देखाउँछ ।

त्यससमय शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा रहेको संस्थापन पक्षसँग टक्कर लिनु कुनै सामान्य निर्णय थिएन । यदि गगनले व्यक्तिगत फाइदालाई प्राथमिकता दिएका भए, उनी सजिलै पार्टीको सत्ता संरचनाभित्र सुरक्षित स्थानमा रहन सक्थे । तर, उनले पार्टीभित्रको असन्तुलन र नेतृत्वको निरन्तरतामा प्रश्न उठाउने बाटो रोजे । यसले उनको राजनीतिक यात्रा कठिन बनायो, किनकि जब सबै अनुमान र रणनीतिहरू असफल हुन्छन्, त्यसको प्रत्यक्ष असर नेतृत्वमा देखिन्छ । अहिले गगनको अवस्था त्यही असफल गणनाको परिणामजस्तो देखिए पनि यसलाई केवल व्यक्तिगत असफलता भनेर बुझ्नु अधुरो विश्लेषण हुनेछ । यो वास्तवमा सम्पूर्ण पार्टीको लामो समयदेखिको रणनीतिक कमजोरीको प्रतिविम्ब हो ।

नेपाली राजनीतिमा एउटा गहिरो समस्या भनेको व्यक्तिमुखी सोच हो, जहाँ पार्टीभन्दा नेताको मूल्यांकन बढी हुन्छ । यही कारणले अहिले सामाजिक सञ्जालमा गगन थापामाथि केन्द्रित आलोचना व्यापक देखिन्छ । उनका विरोधीहरूले पार्टीको समग्र अवस्थाभन्दा गगनलाई लक्षित गरेर टिप्पणी गरिरहेका छन् भने उनका समर्थकहरू पनि उनको बचाउमा उत्रिएका छन् । यसले संस्थागत बहसभन्दा व्यक्तिगत आरोप-प्रत्यारोपलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ, जुन लोकतान्त्रिक अभ्यासका लागि दीर्घकालीन रूपमा हानिकारक हुन्छ ।

अर्कोतर्फ, पुराना दलहरूको कमजोर प्रदर्शनलाई केवल अन्तर्घातको परिणाम भनेर बुझ्नु पनि अधुरो हुन्छ । निस्सन्देह, आन्तरिक द्वन्द्वले असर पार्छ, तर यसपटकको परिणामको मुख्य कारण जनतामा बढेको वितृष्णा र नयाँ विकल्पप्रतिको आकर्षण हो । वर्षौंदेखि दोहोरिएको नेतृत्व, विकासमा देखिएको सुस्तता र सुशासनप्रतिको निराशाले जनतालाई नयाँ विकल्प खोज्न बाध्य बनाएको छ । यही परिवर्तनलाई बुझ्न नसक्दा पुराना दलहरू अझै पनि पुरानै समीकरणमा अड्किरहेका छन् र विभिन्न बहानामा आफूहरू सही नै भएको साबित गर्ने असफल प्रयास गरिरहेका छन् ।

केही नेताहरूले यदि कांग्रेसको नेतृत्व गगनको हातमा नगएको भए परिणाम फरक आउँथ्यो भन्ने तर्क पनि अघि सारेका छन् । विशेष गरी नेपाली कांग्रेस र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी) बीचको सम्भावित सहकार्यको सन्दर्भमा यस्तो विचार आएको हुनुपर्छ । तर, यथार्थमा यस्तो गठबन्धनले जनताको वितृष्णा झन् बढाउने सम्भावना बढी थियो । मतदाताले त्यसलाई विकल्पको रूपमा होइन, सत्ताको संरक्षणका लागि गरिएको सम्झौताको रूपमा हेर्ने थिए । निर्वाचन परिणाममा देखिएको मतान्तर र धेरै उम्मेदवारहरूले धरौटीसमेत जोगाउन नसकेको अवस्थाले पनि जनताको असन्तोष निकै गहिरो भइसकेको प्रमाणित गरेको छ ।

यस सन्दर्भमा गगन थापालाई केवल असफल नेता भनेर चित्रित गर्नु उचित हुँदैन । उनी वास्तवमा एउटा संक्रमणकालीन पात्र हुन्, जसले पुरानो संरचना र नयाँ आकांक्षाबीचको द्वन्द्वलाई प्रतिनिधित्व गर्छन् । उनले उठाएका प्रश्नहरू पार्टीभित्र लोकतन्त्रको अवस्था, नेतृत्व परिवर्तनको कठिनाइ र युवापुस्ताको भूमिका अहिले पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन् । उनका कदमहरू सफल भए वा भएनन् भन्नेभन्दा पनि उनले उठाएको बहसको महत्त्व दीर्घकालीन रूपमा बढी देखिन्छ ।

अन्ततः यो घटनालाई इतिहासले कसरी मूल्यांकन गर्छ भन्ने कुरा तत्कालीन प्रतिक्रियाभन्दा फरक हुन सक्छ । आज गगनको आलोचना भइरहे पनि, भविष्यमा यसलाई एउटा आवश्यक प्रयासका रूपमा हेरिन सक्छ, जहाँ एक नेताले जोखिम लिएर संरचनात्मक परिवर्तनको शुरूआत गर्न खोजेका थिए ।

नेपाली कांग्रेसको वर्तमान अवस्था कुनै एक व्यक्तिको कारणले मात्र होइन, बरु दीर्घकालीन कमजोरी र जनताको बदलिँदो सोचको परिणाम हो । यदि यस अवस्थाबाट पाठ सिकेर दलहरूले आफूलाई रूपान्तरण गर्न सके भने, गगन थापाको विद्रोहलाई असफल होइन, परिवर्तनको प्रारम्भिक संकेतका रूपमा बुझ्न सकिनेछ ।

नयाँ जनमतअनुसार बनेको सरकारले वाचा गरेअनुसार कामहरू गर्दै जाने हो भने अब केही कार्यकालसम्म अन्य पार्टीले सरकारमा आँखा नलगाए पनि हुनेजस्तो देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा कम्तीमा गगन थापाको नेतृत्वमा निर्वाचनमा गएकाले ३८ जना सांसदलाई सदनमा पुर्‍याउन सफल भएकोमा सन्तुष्टि लिनुपर्छ । 

त्यसै पनि ५५ वर्षको उमेरपछि राजनीतिबाट टाढा रहने मनसाय बताउने गगनले अबका बाँकी दिनहरू देशका लागि भिन्न ढंगले प्रस्तुत गर्न सक्ने प्रशस्त सम्भावना छन् । त्यसतर्फ ध्यान दिन सकियो भने अझ उचित हुनेछ । सामाजिक काम गरेर केही नाम बनाएका व्यक्तिहरू राजनीतिमा प्रवेश गरेका थुप्रै उदाहरणहरू छन् । 

तर, राजनीतिमा लागेकाहरू भने आर्यघाट नपुगेसम्म राजनीतिक नेतृत्व नछाड्ने प्रवृत्ति देखिन्छ । लामो समयसम्म राजनीति गरेका व्यक्तिहरूले सामाजिक कार्यमा सक्रिय हुन सके देश र जनताले नै फाइदा पाउने थियो । समाजसेवा र राजनीतिबीच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध छ । गगनले अब राजनीतिक रूपान्तरणका लागि सामाजिक सेवाको नेतृत्व गर्न सक्यो भने यसले पक्कै पनि समाजमा नयाँ प्रकारको बहसको थालनी गर्नेछ ।