युद्धको स्थायी अन्त्यमा पुग्न इरानले पछिल्लो कूटनीतिक कदममा अमेरिकालाई नयाँ १४ बुँदे प्रस्ताव प्रस्तुत गरेको छ, जसले अमेरिकी सैन्य प्रभुत्वको सीमा उजागर गरेको छ र विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई हल्लाएको अलजजीराले विश्लेषण गरेको छ। इरानी तस्निम समाचार एजेन्सीका अनुसार नौ-बुँदे अमेरिकी योजनाको प्रतिक्रियामा १४ बुँदे योजना तयार पारिएको हो।

नयाँ प्रस्तावको जवाफ दिँदै राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यसलाई अध्ययन गरिरहेको बताए। तर उनी इरानसँग सम्झौता हुन्छ भन्ने कुरामा निश्चित छैनन्। यसअघि तेहरानले पाकिस्तानलाई प्रस्ताव पठाएको थियो, जसले दुवै पक्षलाई युद्धविराममा सहमति जनाएको थियो। 

तर अप्रिल ८ मा युद्धविराम शुरू भएको केही हप्तापछि वासिङ्टन र तेहरान शान्ति सम्झौतामा वार्ता गर्न असमर्थ छन्। तेहरान युद्धको स्थायी अन्त्य चाहन्छ, जबकि ट्रम्पले इरानले पहिले हर्मुज जलमार्गको प्रभावकारी नाकाबन्दी अन्त्य गर्न जोड दिएका छन्, जहाँबाट विश्वव्यापी तेल र ग्यास निर्यातको पाँचौँ भाग जान्छ। अमेरिकी राष्ट्रपतिले इरानको आणविक क्षमताको मुद्दालाई 'रेड लाइन' पनि बनाएका छन्।

अमेरिका र इजरायलले फेब्रुअरी २८ मा देशमा आक्रमण शुरू गरेपछि इरानले जलमार्गमा नाकाबन्दी गरेको थियो। युद्धविराम सम्झौताका बाबजुद इरानी बन्दरगाहहरूमा अमेरिकी नौसेना नाकाबन्दीले तनाव बढाएको छ। अमेरिका र इरानले एकअर्काको जहाजमाथि आक्रमण, कब्जा र अवरोध जारी राखेका छन्।

इरानी मिडिया रिपोर्टहरूका अनुसार, तेहरानको नयाँ प्रस्ताव वासिङ्टन समर्थित नौ बुँदे शान्ति प्रस्तावको प्रतिक्रियामा आएको हो, जसले मुख्यतया दुई महिनाको युद्धविरामको खोजी गरेको थियो।

यद्यपि, आफ्नो पछिल्लो शान्ति प्रस्तावमा इरानले युद्धविरामलाई बढाउनुको सट्टा युद्ध अन्त्य गर्ने कुरामा ध्यान केन्द्रित गर्न चाहेको र ३० दिनभित्र सबै समस्याहरू समाधान गर्न चाहेको बताएको छ।

नयाँ प्रस्तावमा भविष्यमा हुने आक्रमणहरूविरुद्ध ग्यारेन्टी, इरान वरिपरिबाट अमेरिकी सेना फिर्ता, अर्बौँ डलर मूल्यको रोक्का गरिएको इरानी सम्पत्तिको रिहाइ र प्रतिबन्धहरू हटाउने, युद्ध क्षतिपूर्ति, लेबनानसहित सबै शत्रुता समाप्त गर्ने र हर्मुजका लागि नयाँ संयन्त्रको माग गरिएको छ।

गत जुनमा अमेरिका र इजरायलले पनि आक्रमण गरेको इरानले भविष्यमा हुने आक्रमणविरुद्ध ग्यारेन्टी चाहन्छ। इजरायलले पहिले नै इरानी आणविक वैज्ञानिकहरूलाई लक्षित गरेको छ र यसका आणविक स्थलहरूलाई तोडफोड गर्न अभियानहरू चलाएको छ।

तेहरान पनि आणविक हतियार अप्रसारमा हस्ताक्षरकर्ताको रूपमा युरेनियम संवर्धनको आफ्नो अधिकारको ग्यारेन्टी चाहन्छ, तर ट्रम्पले आणविक मुद्दालाई 'रेड लाइन' बनाएका छन्। इरान चाहन्छ कि दशकौँदेखिको प्रतिबन्धहरूले अर्थतन्त्रलाई ध्वस्त पारेको छ, कुनै पनि सम्झौताको भागको रूपमा यसलाई हटाइयोस्। जलमार्ग नेभिगेसन र युद्ध क्षतिपूर्तिको माग वार्तामा अन्य बाधाहरू हुन्।

इरानी राज्य प्रसारक आईआरआईबीको एक रिपोर्ट अनुसार, प्रस्ताव प्रस्तुत गरेपछि उपविदेशमन्त्री काजेम घरिबादीले भने, 'अब कूटनीतिको बाटो छनोट गर्ने वा टकरावको दृष्टिकोणलाई निरन्तरता दिने भन्ने बल अमेरिकाको कोर्टमा छ।'

कतारको जर्जटाउन विश्वविद्यालयका सहप्राध्यापक पल मुस्ग्रेभले इरानले आफ्नो प्रस्तावलाई थोरै नरम बनाएको बताए। 'समाचार रिपोर्टहरूअनुसार प्रस्तावमा थोरै नरमपन आएको सङ्केत गर्दछ। इरानी पक्षले अमेरिकाले इरानी यातायातको टाढाको नाकाबन्दी बन्द गर्ने आफ्नो पूर्वसर्त त्यागेको हुन सक्छ,' उनले अलजजीरासँग भनेका छन्, 'यद्यपि, त्यसभन्दा बाहिर प्रस्तावमा कथित धेरै कुराहरूमा युरेनियम संवर्धन गर्ने इरानको सार्वभौम क्षमता, यसको आणविक कार्यक्रम र हर्मुज ढुवानीमा नियन्त्रण संयन्त्र भनेर उल्लेख गरेको कुरा समावेश छ।'

मुस्ग्रेभले दुई ठूला मुद्दाहरू युरेनियमको संवर्धन र यसको अत्यधिक संवर्धित युरेनियम स्थानान्तरणमा भने अमेरिका र इरान टाढा टाढा रहेको बताए। 'राष्ट्रपति ट्रम्प इरानले आफ्नो आणविक क्षमता त्याग्नुपर्छ भन्ने कुरामा अडिग रहँदै आएका छन्,' उनले भने।

न्युयोर्कस्थित गैरनाफामुखी सौफान केन्द्रका वरिष्ठ फेलो केनेथ काट्जम्यानले ट्रम्पप्रति इरानको अविश्वास ठूलो बाधा बनेको बताए। 'आणविक मुद्दा अब त्यति ठूलो भिन्नता होइन। यो अझै पनि पर्याप्त छ, तर यसलाई कम गर्न सकिन्छ,' उनले भने, 'मुद्दा यो हो कि इरानले ट्रम्प र संयुक्त राज्य अमेरिकालाई साँच्चै अविश्वास गर्छ र यो नाकाबन्दी नहटाएसम्म पूर्ण छलफलमा जान चाहँदैन।' काट्जम्यानले दुवै पक्ष निराश रहेको बताए, तर तत्काल भविष्यमा वार्ताबाट हार मान्ने सम्भावना नरहेको उनको भनाइ छ।

ट्रम्पले इरानको प्रस्तावको समीक्षा गरिरहेको बताएका छन्, तर यदि तेहरानले दुर्व्यवहार गर्‍यो भने वासिङ्टनले आक्रमण पुनः शुरू गर्न सक्छ भनेर चेतावनी पनि उनले दिएका छन्। ट्रम्पले अमेरिका धेरै राम्रो गरिरहेको दाबी गरे। इरान सम्झौताका लागि हतास रहेको उनको भनाइ थियो।

क्विन्सी इन्स्टिच्युट फर रेस्पोन्सिबल स्टेटक्राफ्टकी त्रिता पारसीले इरानी बन्दरगाहहरूमा नाकाबन्दीको आर्थिक लागत ह्वाइट हाउसले अनुमान गरेको भन्दा बढी भएको तर्क गरिन्। 'इरान ४७ वर्षदेखि सबै प्रकारका आर्थिक दबाब र प्रतिबन्धहरूमा छ,' पारसीले अलजजीरालाई भनिन्, 'तिनीहरूमध्ये कसैले पनि इरानीहरूलाई तोड्न वा आत्मसमर्पण गर्न बाध्य पार्न सफल भएका छैनन्।'

तर, शनिबार ट्रुथ सोसलमा एक पोस्ट गर्दै ट्रम्पले इरानी प्रस्ताव स्वीकार्य हुने कल्पना गर्न गाह्रो भएको बताए। तेहरानले विगत ४७ वर्षमा मानवता र विश्वलाई गरेको कामका लागि पर्याप्त ठूलो मूल्य नतिरेको उनको भनाइ छ। जर्जटाउन विश्वविद्यालयका मुस्ग्रेभका अनुसार ट्रम्पले नयाँ इरानी प्रस्तावलाई पढेर वा जानकारी नलिई अस्वीकार गरेको देखिन्छ।

इरानको पछिल्लो प्रस्ताव अप्रिल ८ मा लागू भएको र इरानमाथि अमेरिका-इजरायल युद्धमा विराम लागेको कमजोर तीन हप्ताको युद्धविरामको बीचमा आएको छ। युद्धविराम हुनुभन्दा एक दिनअघि इरानले १० बुँदे शान्ति योजना प्रस्ताव गरेको थियो, जसमा द्वन्द्वको अन्त्य, हर्मुजबाट सुरक्षित मार्गका लागि प्रोटोकल, प्रतिबन्धहरू हटाउने र पुनर्निर्माण समावेश थियो, सरकारी समाचार एजेन्सी आईआरएनएले रिपोर्ट गरेको छ।

ट्रम्पले इरानको १० बुँदे योजना महत्त्वपूर्ण प्रस्ताव भएको तर पर्याप्त राम्रो नभएको बताएका थिए। इरानबाट अप्रिल ७ को प्रस्ताव मार्च २५ मा अमेरिकाले तयार पारेको १५-बुँदे योजनाको प्रतिक्रियामा आएको थियो।

वासिङ्टनको योजनामा एक महिनाको युद्धविराम समावेश थियो, जबकि दुवै पक्षले पाकिस्तानमार्फत युद्ध अन्त्य गर्न सर्तहरू वार्ता गरेका थिए।

युद्धविरामका बाबजुद, इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्सले शनिबार शत्रुतामा फर्कन पूर्ण तयारी रहेको बताएको छ।
आइतबार एक्समा एक पोस्ट गर्दै आईआरजीसीको गुप्तचर एकाइले भन्यो, 'यो पढ्नका लागि एउटा मात्र तरिका छ: ट्रम्पले असम्भव सैन्य अपरेसन वा इरानको इस्लामिक गणतन्त्रसँग खराब सम्झौताबीच छनोट गर्नुपर्छ। अमेरिकी निर्णय लिने ठाउँ साँघुरो भएको छ।'

इरानी समुद्री खानीहरूको उपस्थितिसहित हर्मुज पुनः खोल्न प्राविधिक अवरोधहरूले गतिरोधलाई अझ जटिल बनाएको छ। फेब्रुअरी २८ मा युद्ध शुरू भएदेखि तेहरानले जलमार्ग बन्द गरेको छ, जसले गर्दा विश्वव्यापी तेल र ग्यासको मूल्य बढेको छ।

इरानलाई जलमार्ग खोल्न दबाब दिन अमेरिकाले अप्रिल १३ मा सबै इरानी बन्दरगाहहरूको नाकाबन्दी लगाएको थियो, जसले गर्दा तेल र ग्यास सङ्कट बढेको थियो।

क्विन्सी इन्स्टिच्युटका पारसीले अलजजीरालाई बताएअनुसार इरानको अमेरिकी नौसेना नाकाबन्दीले ट्रम्पमाथि उल्टो प्रभाव पारेको छ र स्थितिलाई झनै खराब बनाइरहेको छ। 'वार्ता भइरहेको थियो र नाकाबन्दीलाई ध्यान नदिई जारी राख्न सकिन्थ्यो,' उनले भने, 'नाकाबन्दीको इरानीहरू टेबलमा हुनुसँग कुनै सम्बन्ध छैन। यदि केही छ भने, यसले अरू केहीभन्दा बढी कूटनीतिक प्रगतिलाई रोकिरहेको छ।'

उनका अनुसार नाकाबन्दी लगाइनुअघि ट्रम्पले वास्तवमा कूटनीतिमार्फत आफ्नो सबैभन्दा ठूलो फाइदा सुरक्षित गरेका थिए। 'एक पटक उनले युद्धविराम गर्न सफल भए, उनीमाथिको प्राथमिक दबाब, युद्ध आफैँ र यसले ग्यासको मूल्य बढाउने तरिका हटाइयो,' उनले भने, 'यदि उनी त्यो परिदृश्यमा रहेर आफ्नो फाइदाका लागि समय प्रयोग गरेको भए, उनी इरानीहरूको तुलनामा धेरै बलियो स्थितिमा हुने थिए, किनभने इरानीहरूले उनीहरूले चाहेको मुख्य कुरा प्राप्त गर्न सफल भएका थिएनन्।'

युद्धविरामको समयमा तेलको मूल्य युद्ध नभएको समयमा भन्दा बढी छ। यी सबै आर्थिक सूचकहरूले देखाउँछन् कि नाकाबन्दीले ट्रम्पका लागि अवस्था झनै खराब बनाइरहेको छ।

यद्यपि, ट्रम्पले तेल सङ्कट समाधान गर्ने विकल्पहरू हेरिरहेका छन्, जसमा हर्मुजमा नेभिगेसनको स्वतन्त्रता पुनर्स्थापित गर्न 'समुद्री स्वतन्त्रता निर्माण' नामक नौसेना गठबन्धन स्थापना गर्ने समावेश छ।

अमेरिकी मिडिया रिपोर्टहरूका अनुसार, नौसेना गठबन्धनको मुख्य कार्यहरू सदस्य राष्ट्रहरूबीच गुप्तचर जानकारी साझा गर्नु, कूटनीतिक प्रयासहरू समन्वय गर्नु र जलडमरू मार्फत ढुवानी ट्राफिक व्यवस्थापन गर्न प्रतिबन्धहरू लागू गर्नु हो। (अलजजीराको रिपोर्टमा आधारित)