कुनै समय ग्राहकको भीडले भरिभराउ हुने काठमाडौं मल अहिले सुनसानजस्तै छ । व्यवसायीहरू दिनभर मोबाइलमा घोत्लिरहेका भेटिन्छन् । नेपालकै पुरानो र प्रमुख व्यवसायीक सपिङ मलमा व्यापार खुम्चिँदै जाँदा पलायन हुने अवस्था आएको व्यापारीहरू बताउँछन् । 

करिब दुई दशकअघि नेपालको पहिलो आधुनिक सपिङ मलका रूपमा सञ्चालनमा आएको काठमाडौं मलमा शुरूमा ३१५ वटा पसलहरू (रिटेलर, सिंगार, ब्युटी पार्लरलगायत) थिए । तर समयसँगै व्यापार खुम्चिँदा अहिले पसलको संख्या खुम्चिएर ९५ मा झरेको छ । आर्थिक मन्दी र विभिन्न संकटका कारण यस वर्षको व्यापार शून्यजस्तै भएको उनीहरूको गुनासो छ ।

अहिले खुसी भएर दशैँ मनाउन घर जानसक्ने अवस्था समेत नरहेको २०६२ सालदेखि मलको ७औँ लत्ताकपडा पसल गरिरहेका शिवप्रसाद ढकाल सुनाउँछन् । खर्च धान्नेसम्मको कारोबार नरहेको उनको भनाइ छ । ‘यस वर्षको कारोबार शून्यभन्दा फरक पर्दैन । काठमाडौं मलको अवस्था यस्तै छ । व्यापारीहरू भाडा तिर्न नसकेर घर जान नसक्ने अवस्थामा पुग्न लागिसकेका छन्,’ लोकान्तरसँग उनले भने, ‘दिनभर बोहनीसमेत नहुने अवस्था आएको छ । कतिपय व्यापारीहरू दिनभर मोबाइल चलाएर बसिरहेका छन् ।’

नयाँ मालसामानको आयात बन्द, आन्दोलन र आर्थिक मन्दीबाट व्यापार थिचिएको काठमाडौं मलका अर्का व्यापारी सुरेश पराजुली सुनाउँछन् । दशैँ तिहारका लागि देखिनुपर्ने चहलपहल नै नरहेको उनको भनाइ छ । ‘चीनबाट आउनुपर्ने सामान महिनौँदेखि आएको छैन । यत्तिकै पुरानै स्टक छन् र व्यापार पनि छैन,’ उनले भने, ‘बिचमा आन्दोलनले कारोबार ठप्प नै भयो । त्यसले पनि प्रभाव पारेको छ । आशा अझै बाँकी छ । बिस्तारै माथि उठ्छौं कि ?’ 

अहिले मलको व्यापारबाट पसलको भाडासमेत तिर्न नपुग्ने अवस्था रहेको २० वर्षदेखि काठमाडौं मलमा ‘रुडशेक फेसन स्टोर’ सञ्चालन गरिरहेका प्रकाश थापा बताउँछन् । आर्थिक मन्दीको चपेटामा परेको बेला यस वर्ष व्यापार शून्यजस्तै भएको उनको भनाइ छ । ‘अहिलेको व्यापार हेर्दा त दिक्क लागेर आउँछ । भाडा तिर्न पनि घरबाट पैसा ल्याएर दिनुपर्ने अवस्था छ,’ थापाले सुनाए, ‘झन् पहिलेको व्यापार हेर्दा त तुलना नै गर्न मिल्दैन । अहिले शून्यजस्तै कारोबार छ ।’ नेपालमा पहिलोपटक सपिङ मलको अनुभव दिएको काठमाडौं मलमा नयाँदेखि पुराना लत्ताकपडा पसलदेखि शृङ्गार र ब्युटीपार्लरहरू छन् ।

किन खुम्चियो काठमाडौं मलको व्यापार ? 

२०६२ सालमा कुल ३१५ पसलहरूसहित सञ्चालनमा आएको काठमाडौं मल छैटौँ तलासम्म भरिभराउ थियो । मलमा रहेका पसलहरूले एक सिजनमै ५० लाखसम्मको लत्ताकपडा होलसेलबाट हाल्ने गरेको व्यवसायीहरू सुनाउँछन् । २०७२ सालअघि व्यवसायीहरूलाई कारोबारको रकम मिलाउने फुर्सदसमेत नुहुने गरेको उनीहरूको भनाइ छ । तर ०७२ सालपछि क्रमश: व्यापार घट्दै गएको उनीहरूको निष्कर्ष छ । 

व्यापारीहरूका अनुसार २०७२ सालको भूकम्पपछि काठमाडौं मलका व्यवसायीहरू केही विस्थापित भए । त्यसपछि पसल संख्या २६५ मा झर्‍यो । व्यवसायीहरूलाई भूकम्पपछि उठ्न करिब २ वर्ष लाग्यो । तर, आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा कोभिड १९ मा सबैभन्दा बढी मलका व्यवसायीहरू विस्थापित भए ।

कोभिडपछि काठमाडौं मलमा २१५ व्यवसायीहरू मात्रै बाँकी रहेको उनीहरूको भनाइ छ । २०८० सालमा  काठमाडौं मलको अन्डरग्राउन्ड पार्किङलाई बढाएपछि सबैभन्दा तल्लो तलमा रहेका ८५ पसलहरू तितरवितर भए । केही माथिल्लो तलामा खाली भएका ठाउँमा सरे भने केही पलायन नै भए ।

अहिले पहिलो तलादेखि पाँचौँ तलासम्म कुल ९५ पसलहरू र छैटौँ तलामा कर कार्यालय मात्रै रहेको काठमाडौं मल व्यापार संघका निवर्तमान अध्यक्ष शिवप्रसाद ढकाल बताउँछन् । सबैभन्दा तल्लो तलामा पार्किङ बढाएपछि भूइँतलादेखि तेस्रो तलासम्म पसलहरू छन् भने, चौथो र पाँचौँ तलामा खाली स्थान मात्रै छ । उनका अनुसार कोभिडपछि पाँचौँ तलाको एक तिहाइ भाग खाली नै रहेको छ । कोभिड पहिले पाँचौँ तलासम्म सबैमा पसलहरू राखिएका थिए । तर कोभिडपछि व्यापारीहरू पलायन भएर खाली रहेको छ । 

काठमाडौं मलमा रहेका ९५ पसलहरूमा २३ वटा ब्युटी पार्लर रहेका छन् । ब्युटी पार्लर भने मन्द गतिमा चलिरहेका छन् । मलमा रहेका होटेल, लत्ताकपडाका रिटेलरमा भने व्यापार निकै सुस्त छ । 

काठमाडौं मलको व्यापार खुम्चिनुमा सबैभन्दा ठुलो कारण युवाहरू विदेश पलायन हुनु रहेको सञ्चालक प्रकाश थापा बताउँछन् । यसका साथै विभिन्न समयसँगै परिवर्तन भएको व्यापारको प्रकृति र विकल्पहरूले गर्दा सबैभन्दा पुरानो मलको व्यापार खुम्चिएको उनको भनाइ छ । ‘व्यापार बढाउने सबैभन्दा ठुलो युवाहरूको संख्या हो । युवाहरू विदेशिएपछि व्यापार घट्दै गएको छ । यसका साथै भूकम्प, कोभिड महामारी र भरखरै भएको जेनजी आन्दोलनलगायतले पनि भूमिका खेलिरहेको छ’, उनले भने, ‘यसका साथै नयाँ सामान होलसेलमा आएको छैन । चीनतर्फका नाकाहरू बन्द हुँदा पनि व्यापारमा ठुलो प्रभाव परेको छ ।

नेपालकै पुरानो सपिङ मल आज अस्तित्व टिकाउन संघर्ष गर्दैछ । चहलपहल हराइसके पनि केही व्यापारीहरू अझै आशाको दियो बालेर बसेका छन् । तर भरिभराउ काठमाडौं मल पुनः पुरानै स्वरूपमा फर्किन्छ कि फर्किँदैन ? प्रश्न अझै अनुत्तरित नै छ ।