×

X
Nic Asia
Marvel

बहुध्रुवीयतातर्फ विश्व व्यवस्था

जटिलतातर्फ धकेलिँदै विश्व : धरापमा परेको हो पश्चिमको एकल प्रभुत्व ?

काठमाडाैं | साउन १, २०७९

NTC
Premier Steels
Photo : katehon.com
British college
TVS INSIDE

विश्व व्यवस्था विगत डेढ दशकदेखि क्रमशः एकध्रुवीयताबाट बहुध्रुवीयतातर्फ प्रवेश गरिरहेकोमा युक्रेन युद्धले त्यस प्रक्रियालाई तीव्रता दिएको छ । 

DHARA
LAxmi BAnk

रुसले युक्रेनविरुद्ध विशेष सैन्य कारवाही शुरू गरेदेखि अमेरिकासँग पहिले साझेदारी गरेका मुलुकहरू पनि उसको अन्धसमर्थन गरिरहेका छैनन् । 


Advertisment
NMB BANK
RMC TANSEN
NIC ISLAND BOX

भारत विगत केही समययता अमेरिकाको घनिष्ठ सहयोगी राष्ट्र बन्दै गएको भए पनि युक्रेन युद्ध शुरू भएपछि उसले रुससँग व्यापक रूपमा तेल र कोइला किन्न थालेको छ । युक्रेनमाथिको कारवाहीका कारण अमेरिका र युरोपले लगाएको प्रतिबन्धबाट रुसको अर्थतन्त्रलाई जोगाउनका लागि चीनले सस्तो मूल्यमा ग्यास र तेल रुससँग व्यापक रूपमा किन्न थालेको छ । 

उता साउदी अरब पनि रुससँग पहिलेभन्दा बढी नजिकिएको छ र उसले आफ्नो तेल चिनियाँ मुद्रामा कारोबार गर्ने बताएको छ । यसले पेट्रोडलरलाई अवमूल्यन गर्नेछ र अमेरिकी एकध्रुवीयताको प्रमुख योगदानकर्ताका रूपमा रहेको डलर प्रभुत्वको आधारशिलालाई हल्लाउनेछ ।


Advertisment
Bizbazar
Saurya island

रुसलाई विश्व मञ्चबाट एक्ल्याएर एकध्रुवीयतालाई अकण्टक बनाउने पश्चिमको योजना पूर्णतया विफल भएको छ । उल्टो पश्चिम चाहिँ बाँकी संसारबाट एक्लिएको अनुभूति हुन थालेको छ । 

हुन पनि रुस व्यापक प्राकृतिक स्रोतसाधन र बलियो सेना भएको मुलुक भएको तथ्यलाई पश्चिमले बिर्सेको भएर अहिलेको स्थिति आएको हो । इराक, अफगास्तिान वा लिबिया जस्तो मध्यमशक्ति बराबर रुसलाई ठान्नु पश्चिमको भूल साबित भएको छ ।

Vianet communication
IME BANK INNEWS

सारा संसार भनेको अमेरिका र युरोपेली संघ मात्र हो भन्ने पश्चिमको भ्रम नराम्ररी तोडिएको छ । पश्चिम अरूभन्दा असाधारण छैन र उसले खेल्ने गरेको एकल विजेता हुने खेल (जिरो सम गेम) प्रति बाँकी विश्वको कुनै सम्मान छैन भन्ने कुरा प्रमाणित भएको छ । 

एकध्रुवीयतालाई अनुप्राणित गर्ने लोकतन्त्र, विधिको शासन, नवउदारवाद, मानव अधिकार लगायतका मान्यतामा पश्चिमले बनाएको आफ्नो व्याख्यात्मक भाष्यलाई अब बाँकी विश्वले पत्याउन छोडेको छ ।  त्यसको झलक साउदी अरबका युवराज मोहम्मद बिन सलमान (एमबीएस) ले दिइसकेका छन् । अमेरिकाका राष्ट्रपति जो बाइडन अघिल्लो साता साउदीको भ्रमणमा रहेको बेलामा एमबीएसले अमेरिकालाई आफ्नो मूल्यमान्यता अरूमाथि थोपर्ने काम नगर्न आग्रह गरे । 

अमेरिका नेतृत्वको पश्चिमको एकध्रुवीयता अन्त्य भइसकेको रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले गत जुन महिनामा सेन्ट पिटर्सबर्ग इकोनोमिक फोरममा सम्बोधन गर्ने क्रममा ठोकुवा गरे । 

हुन पनि एकध्रुवीयतालाई अनुप्राणित गर्ने लोकतन्त्र, विधिको शासन, नवउदारवाद, मानव अधिकार लगायतका मान्यतामा पश्चिमले बनाएको आफ्नो व्याख्यात्मक भाष्यलाई अब बाँकी विश्वले पत्याउन छोडेको छ । 

त्यसको झलक साउदी अरबका युवराज मोहम्मद बिन सलमान (एमबीएस) ले दिइसकेका छन् । अमेरिकाका राष्ट्रपति जो बाइडन अघिल्लो साता साउदीको भ्रमणमा रहेको बेलामा एमबीएसले अमेरिकालाई आफ्नो मूल्यमान्यता अरूमाथि थोपर्ने काम नगर्न आग्रह गरे । 

त्यस्तो काम प्रभावकारी नहुने र त्यसबाट अमेरिकाले नकारात्मक प्रतिक्रिया प्राप्त गर्ने उनको भनाइ छ । आफ्नो मूल्यमान्यतालाई आफैंले पहिला कार्यान्वयन गरी उदाहरण प्रस्तुत गर्न अनि बल्ल अरूलाई उपदेश दिन उनले आग्रह गरे ।

कुनै बेलामा अमेरिकी सुरक्षाका लागि मरिहत्ते गर्ने साउदीले अमेरिकासँग यसरी ठाडोठाडो कुरा गर्ने स्थिति आउनु एकध्रुवीयता अन्त्यको उम्दा उदाहरण हो । पश्चिम एसियाबाट ध्यान हटाएर हिन्द प्रशान्तमा केन्द्रित गर्न खोजेको अमेरिकालाई साउदीले सम्मान नदिनु आश्चर्यको कुरा हैन । अझ युक्रेन युद्धका कारण विश्व बजारमा बढेको तेलको मूल्य घटाउनका लागि बाइडनले साउदी अरबलाई तेल उत्पादन गर्न फकाउनुपर्ने स्थिति आएपछि पश्चिमले पालेको एकध्रुवीय भ्रम तोडिएको हुनुपर्छ ।

विश्वलाई बहुध्रुवीय बनाउन रुसका साथै चीनको पनि योगदान छ । अमेरिका र ईयूले युक्रेनलाई समर्थन गरे जस्तो चीनले रुसको समर्थन गरेको भए त्यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको नयाँ विन्दु मान्ने अवस्था हुन्थ्यो । 

त्यस्तो अवस्थामा विश्व दुई परस्परविरोधी खेमामा विभक्त हुन्थ्यो र द्विध्रुवीयताको आरम्भ भएको मानिन्थ्यो । एकातर्फ अमेरिका र युरोप हुन्थ्यो भने अर्कातर्फ रुस र चीन हुन्थे । अनि युक्रेन एक्काईसौं शताब्दीको द्विध्रुवीय भिडन्तको पहिलो युद्धभूमिका रूपमा चित्रित हुन्थ्यो । 

तर त्यस्तो स्थिति छैन । चीनका क्रियाकलाप तथा भाषा अभिव्यक्तिले रुसलाई राहत त दिएका छन् तर चीनले रुसलाई हातहतियार वा अन्य कुनै पनि सामरिक सहयोग गरेको छैन । 

अमेरिकाले चीनलाई रुसको समर्थन नगर्न बारम्बार अनुरोध गरेको वा धम्क्याएको भए पनि चीनले रुसको साथ छोड्न मानेको छैन । तर त्यससँगै चीनले युरोप र युक्रेनसँगको संवाद तथा सहकार्यको बाटो पनि बन्द गरेको छैन । 

त्यसो त अमेरिका नेतृत्वको पश्चिमले अहिलेको स्थितिलाई द्विध्रुवीय द्वन्द्वका रूपमा चित्रण गर्न खोजिरहेको छ । बाइडन प्रशासनले अहिले लोकतन्त्रवादी र निरंकुशतन्त्रवादीहरूको भिडन्त भइरहेको र त्यसमा लोकतन्त्रवादीहरू विजयी हुनुपर्ने बताइरहेको छ । 

हुँदाहुँदा विपक्षी दल र सञ्चारमाध्यममाथि प्रतिबन्ध लगाउने भोलोदीमीर जेलेन्स्की समेत लोकतन्त्रका मसिहाका रूपमा चित्रित भइरहेका छन् । उनले निरंकुशतन्त्रका प्रतिनिधि पुटिनको सशक्त प्रतिकार गरिरहेको बताइँदैछ ।

तर अमेरिका र युरोपले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा कोरेको यस्तो श्यामश्वेत विभाजन गलत छ किनकि पश्चिम आफैं त्यसमा अडिन सक्ने स्थितिमा छैन । आफ्नो स्वार्थपूर्तिका लागि अमेरिकाले निरंकुश शासकहरूसँग पनि सहकार्य गरिरहेको छ । 

जस्तो, माथि पनि उल्लेख भएअनुसार विश्व बजारमा गैररुसी तेलको प्रवाह बढाउनका लागि बाइडन प्रशासनले निरंकुश साउदी शासकहरूलाई फकाउनुपर्ने स्थिति आएको छ । हुन पनि विश्व आदर्श मूल्यमान्यताका आधारमा चल्दैन, राज्यहरूको राष्ट्रिय स्वार्थका आधारमा चल्छ । भारतले त्यसको उम्दा उदाहरण प्रस्तुत गरिरहेको छ । 

जे होस्, पश्चिमले नचाहेको भए पनि विश्व बहुध्रुवीय बनेको छ र बहुध्रुवीयताको चरित्र नै जटिल किसिमको हुन्छ । अमेरिकी विश्लेषक एन्ड्रु कोरीब्को यसलाई जटिल बहुध्रुवीयता (कम्प्लेक्स मल्टीपोलारिटी) वा जटिलता (मल्टीप्लेक्सिटी) को संज्ञा दिन्छन् ।

त्यस्तो बहुध्रुवीय विश्वमा पश्चिमले भने जस्तो नियममा आधारित विश्व व्यवस्थाले काम गर्दैन । नियममा आधारित भन्दै पश्चिमले आफ्नो नियम अरूमाथि लाद्न खोजेको छ । तर त्यसलाई अरूले कदापि स्वीकार नगर्ने माथि उल्लेखित एमबीएसको अभिव्यक्तिबाटै स्पष्ट हुन्छ । 

बहुध्रुवीय विश्वमा विविधतालाई अँगालिने र सबै राष्ट्रको सार्वभौमसत्तालाई उत्तिकै सम्मान गरी विपरीत विचारलाई पनि सहर्ष स्वीकार गरिने प्राध्यापकद्वय होरासियो फाल्काओ र मार्क ल मेनेस्ट्रेल लेख्छन् । सबैको कुरा सुन्ने अनि सबैलाई स्वीकार्य हुने निष्कर्षमा पुग्ने काम बहुध्रुवीय विश्वमा हुने परिकल्पना गरिएको भए पनि यो त्यति सरल चाहिँ हुने छैन । राष्ट्रिय स्वार्थका कारण मुलुकहरूले जटिल किसिमका सम्झौता गर्नुपर्ने हुन्छ र राज्यस्तरमा व्यापक सहकार्य नभएमा विश्व व्यवस्था नै डगमगाउने स्थिति आउनेछ ।

बहुध्रुवीय विश्वमा एउटा महाशक्तिको डरको अभावका कारण ठूलो शक्तिले मध्यम तथा सामान्य शक्तिमाथि थिचोमिचो गर्नेे सम्भावना नहोला भन्न सकिन्न । हुन पनि अहिले पश्चिमले युक्रेनमा रुसको विजय भएमा शक्ति नै सर्वोपरि हुने भाष्य स्थापित हुने भएकाले रुसलाई हराउनु जरूरी रहेको बताउने गरेको छ । 

युरोपका परराष्ट्रनीति तथा सुरक्षा मामिलाविद् स्वेन बिस्कोपका अनुसार, एकध्रुवीयताको अन्त्य भएसँगै संसार अब शीतयुद्धमा प्रवेश गर्नेछ । एकतिर नेटोका सदस्य मुलुक तथा अस्ट्रेलिया, जापान, न्युजील्यान्ड र दक्षिण कोरिया जस्ता तिनका सहयोगी मुलुक हुनेछन् भने अर्कातर्फ रुस हुनेछ । चीनले रुससँग साझेदारी जारी राखे पनि पश्चिमले आर्थिक कारणले गर्दा चीनसँगको सम्बन्ध कायम राख्नेछ । 

त्यो हार सुनिश्चित गराउनका लागि रुसविरुद्ध पश्चिमले प्रतिबन्ध कायम राखिरहने सम्भावना छ । त्यसले गर्दा विश्वमा मूल्यवृद्धिका कारण आक्रोशको लहर आएर कतिपय सरकार ढल्न सक्ने भए पनि पश्चिमले रुसमाथिको प्रतिबन्ध सहजै हटाउने देखिँदैन । 

युरोपका परराष्ट्रनीति तथा सुरक्षा मामिलाविद् स्वेन बिस्कोपका अनुसार, एकध्रुवीयताको अन्त्य भएसँगै संसार अब शीतयुद्धमा प्रवेश गर्नेछ । एकतिर नेटोका सदस्य मुलुक तथा अस्ट्रेलिया, जापान, न्युजील्यान्ड र दक्षिण कोरिया जस्ता तिनका सहयोगी मुलुक हुनेछन् भने अर्कातर्फ रुस हुनेछ । चीनले रुससँग साझेदारी जारी राखे पनि पश्चिमले आर्थिक कारणले गर्दा चीनसँगको सम्बन्ध कायम राख्नेछ । 

त्यस्तो परिस्थिति विकसित हुँदा अमेरिका र ईयूले रुसविरुद्ध उभिनुलाई मात्र आफ्नो पक्षमा राख्नका लागि फकाउने आधार बनाइरहन सक्ने छैनन् । रुस र चीनसँग निकट सम्बन्ध राख्ने मुलुकहरूले अमेरिका र ईयूलाई उनीहरूभन्दा राम्रो कस्तो विकल्प उपलब्ध गराउन सक्छौ भनेर अवश्य प्रश्न गर्नेछन् । 

त्यस्तै प्रश्नको अपेक्षा सहित अमेरिका नेतृत्वको जी७ ले पार्टनरशिप फर ग्लोबल इन्फ्रास्ट्रक्चर यान्ड इन्भेस्टमेन्ट र बिल्ड ब्याक बेटर वर्ल्ड ल्याएको छ । युरोपले पनि ग्लोबल गेटवे पहल शुरू गरेको छ । चीनको बेल्ट यान्ड रोड इनिसिएटिभसँग प्रतिस्पर्धा गर्न ल्याइएका यी पहलहरूले बहुध्रुवीय विश्वका मुलुकहरूलाई राष्ट्रिय स्वार्थअनुकूल महाशक्तिहरूसँग सन्तुलन कायम गरी सहकार्य गर्न अवसर प्रदान गरेका छन् । 

महाशक्ति राष्ट्रहरूले खेमा निर्माणमा जोड दिँदा मध्यम र सामान्य शक्तिराष्ट्रहरूले सन्तुलनको यस नीतिलाई आक्रामकताका साथ अघि बढाउनेछन् । आखिरमा बहुध्रुवीयता भनेकै शक्तिका बहुल केन्द्रहरूले एकअर्कालाई सन्तुलनमा राख्नका लागि प्रयास गर्ने भूराजनीतिक परिस्थिति हो । नेपालको जस्तो सामान्य शक्तिराष्ट्रले चतुरतापूर्वक तथा राष्ट्रिय स्वार्थ अनुकूल हुने गरी यस किसिमको सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने हुन्छ । 


Maruti inside
TATA Below
NLIC
ncc inside
असोज २, २०७९

उज्बेकिस्तानको समरकन्दमा शुक्रवार सम्पन्न शांघाई कोअपरेसन अर्गनाइजेसन (एससीओ) शिखरबैठकको साइडलाइनमा रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन र भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीबीच भएको वार्ताको एक अंशलाई पश्चिमी सञ्चारमाध्य...

भदौ ३१, २०७९

विगत १० दिनदेखि युक्रेनको पूर्वी भागमा रहेको खार्किभ क्षेत्रमा युक्रेनी सेनाले गरेको प्रत्याक्रमण कारवाहीले केही भूभाग फिर्ता लिनुबाहेक खासै उल्लेख्य सफलता हासिल गरेको छैन ।  युक्रेनकी उपरक्षामन्त्री हान्ना...

भदौ ३१, २०७९

उतारचढाव व्यहोरेको नेपालको सातौं संसद् (प्रतिनिधिसभा २०७४/२०७९)ले आफ्नो कार्यकाल पूरा गरेको छ ।  कार्यकालबारे स्पष्ट व्यवस्था नभएकाले नयाँ चुनावका लागि समानुपातिक तर्फको बन्दसूची पेश गर्ने अघिल्लो दिन अर्...

असोज ५, २०७९

संघीय संसद्का दुवै सदनबाट पारित भई शीतलनिवास पुगेको नागरिकता विधेयक राष्ट्रपतिले प्रमाणीकरण नगरेपछि मुलुकमा अर्को संवैधानिक संकट शुरू भएको छ । प्रतिनिधिसभाका सभामुखले प्रमाणित गरी पठाएको विधेयक मंगलवार...

असोज ४, २०७९

अघिल्लो साता एसिया र युरोपको बीचमा रहेको ककेसस क्षेत्रका दुई मुलुकहरूबीच चलेको युद्धमा लगभग ३०० जनाको ज्यान गएको बताइएको छ । कुनै बेलामा सोभियत संघअन्तर्गत रहेका आर्मेनिया र अजरबैजानबीच छोटो अवधिको लडाइ...

असोज ७, २०७९

लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी (लोसपा) नेपाल र नेकपा एमालेबीच गठबन्धनका लागि दुई साताअघि प्रयास भएपनि त्यसमा खासै प्रगति हुन सकेको छैन । गठबन्धनका लागि एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र लोसपा अध्यक्ष महन्थ ठाकुरबी...

साख बचाउन चुकेकी राष्ट्रपति !

साख बचाउन चुकेकी राष्ट्रपति !

असोज ६, २०७९

नेपालमा फेरि एकपटक संविधानमाथि निर्मम हमला भएको छ । हुन त यो दुईपटक सम्म संसद् विघटन गर्न खोज्दा सफल नभएको घटनाको क्रमिक शृंखला नै हो । शान्ति प्रक्रिया अझै टुंगोमा पुर्‍याउन नसकेको नकारात्मक अवस्थालाई ...

अछाम पहिरोले पुरेका 'मूल्यहीन' आँसुहरू र  हामीले सिक्न नसकेको पाठ

अछाम पहिरोले पुरेका 'मूल्यहीन' आँसुहरू र हामीले सिक्न नसकेको पाठ

असोज ३, २०७९

संसारमा आँसुको मूल्य कति हुन्छ, यसको स्पष्ट जवाफ कसैसँग छैन । विश्व फूटबलका चम्किला तारा लियोनल मेस्सीको एक थोपा आँसुको मूल्य भने १० लाख डलर हो । शायद यो नै ठोस रूपमा आँसुको पहिलो महंगो मूल्य होला । आफ्नो...

घोषणाको ७ वर्षसम्म कार्यान्वयनकै चरणमा संविधान !

घोषणाको ७ वर्षसम्म कार्यान्वयनकै चरणमा संविधान !

असोज ३, २०७९

नेपालको संविधान २०७२ जारी भएपछि मुलुकले नयाँ बाटो समायो । वर्षौंदेखि संविधान सभामार्फत नयाँ संविधान निर्माणका लागि दबाब दिँदै आएका थुप्रै समुदायले स्वागत गरे । ७ वर्षअघि नेपाली जनताका प्रतिनिधिले आफैं मेह...

ad
x